των Ορέστη Παντελόγλου και Χρυσάνθης Στέτου
Ο πόλεμος στην Ουκρανία λειτούργησε ως καταλύτης που επιτάχυνε εξελίξεις δεκαετιών και ανέδειξε αδυναμίες τις οποίες η Ευρωπαϊκή Ένωση είχε επί μακρόν αναβάλει να αντιμετωπίσει.
Ένας πόλεμος που αφορά την ίδια την Ευρώπη
Τέσσερα χρόνια μετά την έναρξη του πολέμου, το βασικό ερώτημα δεν είναι μόνο πότε και πώς θα τελειώσει, αλλά τι άφησε πίσω του.
Όπως τονίζει η Ινώ Αφεντούλη, επικεφαλής του Παρατηρητηρίου Γεωπολιτικής και Διπλωματίας του ΕΛΙΑΜΕΠ, η σύγκρουση δεν μπορεί να ιδωθεί ως μια μακρινή περιφερειακή κρίση:
«Οι Ευρωπαίοι θεώρησαν την Ουκρανία ένα μέτωπο που τους αφορά, ένα ευρωπαϊκό μέτωπο. Και έτσι είναι. Είναι ένας πόλεμος της Ευρώπης. Και για την Ευρώπη».
Η φράση αυτή συμπυκνώνει την αλλαγή αντίληψης που συντελέστηκε.
Η ρωσική εισβολή κατέρριψε την παραδοχή ότι η ειρήνη στην ευρωπαϊκή ήπειρο είναι δεδομένη και ότι η ασφάλεια μπορεί να παραμένει ένα ζήτημα που ανατίθεται σχεδόν αποκλειστικά στο ΝΑΤΟ και στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η επικεφαλής του Παρατηρητηρίου Γεωπολιτικής και Διπλωματίας του ΕΛΙΑΜΕΠ, Ινώ Αφεντούλη.
Πολιτική στασιμότητα και ανοιχτά ερωτήματα
Παρά το μέγεθος του σοκ, η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν οδηγήθηκε σε άμεσες θεσμικές τομές στο πολιτικό επίπεδο.
«Η πολιτική δεν έχει ακόμη διαφοροποιηθεί, δηλαδή δεν βλέπουμε κάποια διαφορετική θεσμική διάσταση που να έχει προκύψει λόγω του πολέμου», επισημαίνει η Ινώ Αφεντούλη, εξηγώντας ότι «η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει τα όργανα με τα οποία λειτουργεί».
Ακόμη και το ζήτημα της διεύρυνσης παραμένει ανοιχτό. Όπως σημειώνει, «δεν έχει γίνει η διεύρυνση αυτά τα τέσσερα χρόνια. Υπάρχει ένα πολύ σοβαρό ενδεχόμενο με τη λήξη του πολέμου η Ουκρανία να γίνει μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά αυτό ακόμη παραμένει μεγάλο ερώτημα».
Η άμυνα: Αλλαγή 180 μοιρών – Οι χώρες της πρώτης γραμμής και ο ριζικός επανεξοπλισμός
Άρματα μάχης Leopard 2 σε γραμμή παραγωγής του εργοστασίου όπλων Rheinmetall
Fabian Bimmer/Pool Photo via AP
Σε πλήρη αντίθεση με τη σχετική πολιτική ακινησία, ο τομέας της άμυνας γνώρισε μια ριζική μεταστροφή. «Ως προς την άμυνα όμως άλλαξε, θα έλεγα 180 μοίρες η ευρωπαϊκή κατεύθυνση», υπογραμμίζει η Ινώ Αφεντούλη.
Η πραγματικότητα του πολέμου ανάγκασε τους Ευρωπαίους να αναλάβουν ενεργό ρόλο. «Αναγκάστηκαν οι Ευρωπαίοι να βοηθήσουν πάρα πολύ την Ουκρανία, διότι θεώρησαν την Ουκρανία ένα μέτωπο που τους αφορά», σημειώνει, περιγράφοντας μια επιλογή που δεν ήταν μόνο πολιτική αλλά βαθιά στρατηγική.
Ιδιαίτερη σημασία είχαν οι αντιδράσεις των κρατών που αισθάνονται άμεσα τη ρωσική απειλή. «Οι χώρες που γειτνιάζουν με την Ουκρανία —οι βαλτικές, η Πολωνία, η Ρουμανία— αντιλήφθηκαν ότι παρά την ένταξή τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στο ΝΑΤΟ, θα ήταν πιθανό να δεχθούν ρωσική απειλή», τονίζει.
Το συμπέρασμα ήταν σαφές:
«Επομένως, αύξησαν καταρχάς τις αμυντικές ικανότητες, αλλά και βοήθησαν την Ουκρανία ούτως ώστε η Ουκρανία να λειτουργήσει σαν μία ζώνη ανάμεσα στη Ρωσία και σε αυτές».
Οι αλλαγές αυτές δεν έχουν ιστορικό προηγούμενο στην ΕΕ. «Είναι πάρα πολύ βαθιές οι αλλαγές που έχουν συμβεί στον τομέα της άμυνας», επισημαίνει η Ινώ Αφεντούλη, προσθέτοντας ότι
«Δεν έχει συμβεί κάτι αντίστοιχο στην ΟΝΕ ή στην πολιτική ένωση. Αλλά η άμυνα της Ευρώπης επαναπροσανατολίστηκε».
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και το πρόγραμμα SAFE (Security Action for Europe), που αποτυπώνει τη στροφή προς κοινές προμήθειες, ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία.
Το SAFE δεν αφορά μόνο την υποστήριξη της Ουκρανίας, αλλά και τη μακροπρόθεσμη ικανότητα της Ευρώπης να παράγει, να εξοπλίζεται και να σχεδιάζει συλλογικά.
Οι πολιτικές επιπτώσεις: Ομοσπονδιοποίηση ή Ευρώπη των πολλών ταχυτήτων;
Εργαζόμενος της ΕΕ στήνει τις σημαίες των κρατών – μελών πριν από Σύνοδο Κορυφής
(AP Photo/Virginia Mayo)
Θα μπορούσε ο πόλεμος να αποτελέσει την αφετηρία για βαθύτερη πολιτική ενοποίηση;
Η απάντηση της Ινώς Αφεντούλη είναι σαφής: «Για την ομοσπονδιοποίηση ακόμη δεν βλέπω μια τέτοια διάθεση. Ακριβώς επειδή δεν υπάρχει αυτή η διάθεση μεταξύ των χωρών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης».
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ακινησία:
«Βλέπετε τώρα πολύ πρόσφατα ότι δημιουργείται αυτό που λέμε μια πρωτοπορία σε ευρωπαϊκό επίπεδο», σημειώνει, αναφερόμενη στις πρωτοβουλίες των ισχυρότερων οικονομιών της Ένωσης.
Η τάση αυτή αποτυπώνεται ήδη σε συγκεκριμένες κινήσεις.
«Οι χώρες οι πιο ισχυρές οικονομικά —η Γερμανία, η Γαλλία, η Ισπανία, η Ιταλία και η Ολλανδία— προχώρησαν σε μία πολύ σημαντική ανακοίνωση. Είπαν ότι θα κινηθούν ως σύνολο, με ταχύτερους ρυθμούς από άλλες χώρες μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ως προς την οικονομία και ως προς την άμυνα».
Όπως εξηγεί, «αυτό δεν είναι κάτι που δεν προβλέπεται από τις Συνθήκες. Υπάρχει αυτό που αναφέρεται ως ενισχυμένη συνεργασία», δηλαδή η δυνατότητα ορισμένων κρατών «να προχωρήσουν από κοινού, να έχουν μία πιο έντονη συνεργασία μεταξύ τους, χωρίς να απαιτείται η πλειοψηφία να είναι στην ίδια κατεύθυνση».
Αλλαγές που ήρθαν για να μείνουν
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν όλα αυτά θα διατηρηθούν και μετά το τέλος του πολέμου, όποτε και αυτό έρθει. Η απάντηση της Ινώς Αφεντούλη είναι κατηγορηματική:
«Θα μείνουν. Δεν πρόκειται να πάμε στην προηγούμενη κατάσταση, τουλάχιστον ως προς την άμυνα».
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ
(AP Photo/Evan Vucci)
Καταλυτικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία παίζει και η αμερικανική πολιτική.
«Εδώ είναι πάρα πολύ καταλυτικοί οι Αμερικανοί», λέει, εκτιμώντας ότι ακόμη κι αν δεν υπάρξει «απότομη αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών», πιθανότατα «θα υπάρξει μια πιο σχεδιασμένη αποχώρηση ή μείωση της παρουσίας των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ευρώπη».
Το ενεργειακό «σοκ» και η επόμενη μέρα
Ο πόλεμος στην Ουκρανία προκάλεσε ριζικές αλλαγές και στο ενεργειακό μέτωπο, αναδεικνύοντας την εξάρτηση της ΕΕ στο ρωσικό φυσικό αέριο, την έλλειψη εναλλακτικών επιλογών και προκαλώντας σοκ στις αγορές, με τους ευρωπαίους καταναλωτές να πληρώνουν ακριβά την απότομη αναδιοργάνωση του γεωπολιτικού σκηνικού.
Η «επόμενη μέρα» του πολέμου βρήκε ιδιώτες και επιχειρήσεις με υπέρογκους λογαριασμούς ρεύματος και τις εταιρείες ηλεκτρικής ενέργειας να αναζητούν βιώσιμες λύσεις. Η πολιτική απόφαση να μπει «μπλόκο» στο ρωσικό φυσικό αέριο εκτόξευσε το ενεργειακό κόστος για τις βιομηχανίες και έθεσε ζήτημα επιβίωσης για πολλές από αυτές.
Το Χρηματιστήριο Ενέργειας, τα χρωματιστά τιμολόγια και οι τιμές φυσικού αερίου έγιναν σημεία καθημερινής αναφοράς και η ΕΕ κατέφυγε σε λύσεις όπως το σχέδιο REPowerEU, αλλά και δομικές αλλαγές στις αγορές ενέργειας. Την ίδια ώρα, η ελληνική κυβέρνηση θεσμοθέτησε «επιστροφές» και επιδοτήσεις στους λογαριασμούς ρεύματος για να δώσει «ανάσα» σε χιλιάδες πολίτες που δεν μπορούσαν πλέον να καλύψουν τις ανάγκες τους.
Τέσσερα χρόνια αργότερα, το ζήτημα της ενεργειακής ασφάλειας βρίσκεται στο επίκεντρο περισσότερο από ποτέ. Η ΕΕ κατάφερε να δημιουργήσει νέες ισορροπίες και έχει φτάσει πλέον να μιλά για ενεργειακή αυτάρκεια και ανεξαρτησία, έχει χαράξει νέους ενεργειακούς δρόμους και έχει «δώσει τα χέρια» με νέους στρατηγικούς εταίρους.
• Το νέο φιλόδοξο σχέδιο της Κομισιόν
Το νέο φιλόδοξο σχέδιο της Κομισιόν για να αναβαθμίσει τα ευρωπαϊκά ενεργειακά δίκτυα λέγεται «European Grids Package» και έχει στόχο τη μείωση των λογαριασμών των καταναλωτών, αλλά και την ενεργειακή ανεξαρτησία της ΕΕ.
Πρόκειται για μια απόφαση που έχει έντονο ελληνικό αποτύπωμα και τοποθετεί την Ελλάδα στον ευρωπαϊκών ενεργειακών προτεραιοτήτων με το Great Sea Interconnector και τον TransBalkan Pipeline (TBP), δύο έργα υψηλής προτεραιότητας να περιλαμβάνονται στην πρωτοβουλία Energy Highways. Ένα σύνολο οκτώ εμβληματικών έργων που αποκτούν καθεστώς «επείγοντος ευρωπαϊκού συμφέροντος».
Παράλληλα, η Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου με την Ινδία εδραιώνει τους οικονομικούς δεσμούς μέσω επενδύσεων, αλυσίδων εφοδιασμού και πλαισίων συνδεσιμότητας όπως του Οικονομικού Διαδρόμου Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης (IMEC).
Ειδικά στο πλαίσιο της ενέργειας, η στρατηγική συμφωνία επιτρέπει να ανοίξει ξανά ο διάλογος των εφοδιαστικών γραμμών από την Ινδία και τη Μέση Ανατολή.
• Η Ελλάδα γίνεται «πράσινος» κόμβος
Η Ελλάδα αποδείχθηκε ένας από τους μεγάλους κερδισμένους από την «αλλαγή πορείας» της ΕΕ, έχοντας ήδη προσελκύσει επενδύσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ.
Η χώρα διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο μέσω υποδομών LNG και του «κάθετου διαδρόμου» για την τροφοδοσία της περιοχής, ενώ έφτασε να καταγράφει καθαρές εξαγωγές 3 TWh το 2025, έναντι μόλις 0.3 TWh το 2024.
Σύμφωνα με τους ανθρώπους του χώρου, σημείο-κλειδί δεν είναι μόνο η ενεργειακή αυτάρκεια, αλλά οι προοπτικές ανάπτυξης, με αύξηση των εξαγωγών και ο ρόλος της χώρας ως στρατηγική «δίοδος» προς την Ευρώπη.
Η κατάργηση του ρωσικού φυσικού αερίου από τον Νοέμβριο του 2027, σύμφωνα με την πρόσφατη απόφαση της ΕΕ, αναμένεται να φέρει το LNG στην πρώτη θέση ως βασικό καύσιμο και η Ελλάδα προσφέρει παράθυρο προς την κεντρική και ανατολική Ευρώπη για την παγκόσμια αγορά LNG, τόσο μέσα από τα λιμάνια της, όσο και με τον Κάθετο Διάδρομο.
Η υπογραφή της συμφωνίας με την Chevron για τους ελληνικούς υδρογονάνθρακες δημιουργεί ακόμα περισσότερες ευκαιρίες για συνεργασίες με τις ΗΠΑ, ενώ την ίδια ώρα, η Ελλάδα γίνεται «πράσινος» κόμβος που ενώνει την Ανατολή με τη Δύση, μέσω του IMEC και των διακρατικών συμφωνιών που ενισχύουν ακόμα περισσότερο τον ρόλο των ΑΠΕ.
Η νέα ευρωπαϊκή συνείδηση ασφάλειας
Η συνειδητοποίηση αυτή φαίνεται πλέον να έχει εμπεδωθεί.
«Οι Ευρωπαίοι νομίζω έχουν πλήρη συνείδηση —οι ηγεσίες τουλάχιστον— και κινούνται αναλόγως για να καλύψουν αυτό το κενό», τονίζει.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν οδήγησε σε μια θεσμική επανάσταση. Οδήγησε όμως σε κάτι εξίσου βαθύ: σε μια αλλαγή νοοτροπίας. Και αυτή η αλλαγή, όπως όλα δείχνουν, ήρθε για να μείνει.
Διαβάστε ολόκληρο το αφιέρωμα του CNN Greece για τα τέσσερα χρόνια πολέμου στην Ουκρανία
