Η αποπροσωποποίηση είναι μια ψυχολογική κατάσταση κατά την οποία το άτομο βιώνει ένα αίσθημα αποσύνδεσης ή αποξένωσης από τον εαυτό του, σαν να παρατηρεί τις σκέψεις, τα συναισθήματα ή τις πράξεις του από απόσταση. Συχνά συνοδεύεται από την αποπραγματοποίηση, όπου το περιβάλλον φαίνεται εξωπραγματικό ή παραμορφωμένο. Αυτές οι εμπειρίες εντάσσονται στις διασχιστικές διαταραχές, οι οποίες χαρακτηρίζονται από διαταραχές στην αντίληψη της ταυτότητας, της μνήμης ή της συνείδησης.
Ψυχολογικό και νευροβιολογικό υπόβαθρο
Η αποπροσωποποίηση θεωρείται ένας μηχανισμός άμυνας απέναντι στο στρες και το τραύμα. Έρευνες δείχνουν ότι το άτομο βιώνει μια μορφή συναισθηματικής αποσύνδεσης ως αντίδραση σε ακραίες καταστάσεις.
Advertisment
Νευροβιολογικά, η αποπροσωποποίηση σχετίζεται με τη δυσλειτουργία του πρόσθιου προσαγωγίου φλοιού, του νησιδικού φλοιού και της αμυγδαλής, περιοχές που εμπλέκονται στη ρύθμιση των συναισθημάτων και του φόβου. Έρευνες με λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI)-μια νευροαπεικονιστική τεχνική που απεικονίζει τις εγκεφαλικές λειτουργίες σε πραγματικό χρόνο- έχουν δείξει ότι άτομα με χρόνια αποπροσωποποίηση εμφανίζουν μειωμένη δραστηριότητα στον νησιδικό φλοιό, που είναι υπεύθυνος για τη σωματική αυτοαντίληψη, και υπερδραστηριότητα στον προμετωπιαίο φλοιό, γεγονός που οδηγεί σε υπερβολική λογική επεξεργασία των εμπειριών εις βάρος της συναισθηματικής εμπλοκής.
Σύμφωνα με μελέτη των Sierra και David (2011), η αποπροσωποποίηση αποτελεί μια δυσλειτουργία στην επικοινωνία μεταξύ του προμετωπιαίου φλοιού και των συστημάτων που επεξεργάζονται το συναίσθημα. Αυτό εξηγεί το αίσθημα της αποσύνδεσης από την πραγματικότητα και τον εαυτό.
Ποιες ομάδες είναι επιρρεπείς;
Η αποπροσωποποίηση εμφανίζεται συχνότερα σε άτομα που έχουν βιώσει τραυματικές εμπειρίες, όπως κακοποίηση, σοβαρά ατυχήματα ή πολεμικές καταστάσεις. Επιπλέον, σχετίζεται με ψυχιατρικές διαταραχές, όπως η διαταραχή πανικού, η κατάθλιψη και οι μετατραυματικές διαταραχές. Έρευνες έχουν δείξει ότι περίπου το 50% των ανθρώπων βιώνουν παροδικά επεισόδια αποπροσωποποίησης, ενώ περίπου το 2% του πληθυσμού αναπτύσσει χρόνια διαταραχή αποπροσωποποίησης-αποπραγματοποίησης.
Advertisment
Διάγνωση και διαφορική διάγνωση
Η διάγνωση της αποπροσωποποίησης βασίζεται στην κλινική αξιολόγηση μέσω ψυχομετρικών εργαλείων όπως η Δομημένη Κλινική Συνέντευξη για Διασχιστικές Διαταραχές (SCID-D).
Η SCID-D είναι ένα ημιδομημένο διαγνωστικό εργαλείο που έχει αναπτυχθεί για τη διάγνωση διασχιστικών διαταραχών, συμπεριλαμβανομένης της αποπροσωποποίησης. Εξετάζει πέντε βασικές διασχιστικές διαστάσεις: αμνησία, αποπροσωποποίηση, αποπραγματοποίηση, διαταραχές ταυτότητας και αποσυνδετική ταυτότητα. Έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα χρήσιμη στη διάκριση της αποπροσωποποίησης από άλλες ψυχιατρικές και νευρολογικές καταστάσεις.
Η διαφορική διάγνωση αναφέρεται στη διαδικασία διαχωρισμού της αποπροσωποποίησης από άλλες διαταραχές που έχουν παρόμοια συμπτώματα. Η αποπροσωποποίηση συχνά συγχέεται με τη σχιζοφρένεια, όπου όμως υπάρχει παραληρηματική σκέψη, ή με την επιληψία του κροταφικού λοβού, που συνοδεύεται από αισθητηριακές ανωμαλίες. Η διαφορική διάγνωση διασφαλίζει ότι η θεραπευτική προσέγγιση είναι κατάλληλη για την υποκείμενη αιτία της διαταραχής.
Θεραπεία και αντιμετώπιση
Η αντιμετώπιση της αποπροσωποποίησης περιλαμβάνει κυρίως την ψυχοθεραπεία. Η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματική, καθώς βοηθά τα άτομα να αναγνωρίσουν και να τροποποιήσουν τις δυσλειτουργικές σκέψεις που συμβάλλουν στην αποξένωση. Άλλες θεραπευτικές προσεγγίσεις περιλαμβάνουν τη διαλεκτική συμπεριφορική θεραπεία (DBT) και την EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing), η οποία χρησιμοποιείται για την αντιμετώπιση τραυμάτων.
Αν και δεν υπάρχει ειδική φαρμακευτική αγωγή για την αποπροσωποποίηση, αντικαταθλιπτικά και αγχολυτικά φάρμακα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την ανακούφιση συνοδών συμπτωμάτων, όπως η κατάθλιψη και το άγχος. Έρευνες έχουν δείξει ότι τα αντικαταθλιπτικά τύπου SSRI και SNRI μπορεί να βοηθήσουν σε ορισμένες περιπτώσεις. Μια πρόσφατη μελέτη (Simeon et al., 2020) βρήκε ότι η λαμοτριγίνη, ένα αντιεπιληπτικό φάρμακο, μπορεί να βελτιώσει τα συμπτώματα σε συνδυασμό με ψυχοθεραπεία.
Έρευνα σε εξέλιξη
Παρότι η αποπροσωποποίηση μπορεί να είναι τρομακτική για το άτομο που τη βιώνει, οι σύγχρονες θεραπευτικές προσεγγίσεις μπορούν να συμβάλουν σημαντικά στη διαχείριση και βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών. Η συνεχιζόμενη έρευνα στον τομέα αυτό οδηγεί σταδιακά στην καλύτερη κατανόηση και θεραπευτική αντιμετώπιση της διαταραχής.
