Ένας νεαρός πήγε στον Δάσκαλο με παράπονο:
— «Δάσκαλε, τίποτα δεν πάει όπως θέλω. Οι άλλοι αποφασίζουν για μένα. Η ζωή μου δεν είναι δική μου.»
Advertisment
Ο Δάσκαλος τον πήγε σε ένα μικρό ποτάμι και του έδειξε έναν βράχο μέσα στο νερό.
— «Τον βλέπεις; Δεν φεύγει. Αντιστέκεται στο ρεύμα.»
— «Είναι δυνατός», είπε ο νεαρός.
— «Όχι», απάντησε ο Δάσκαλος. «Είναι ακίνητος. Αλλά κοίτα τι έχει γίνει γύρω του.»
Το νερό είχε χαράξει βαθιές γραμμές στον βράχο. Χρόνο με τον χρόνο, το ρεύμα νικούσε τη σιωπηλή του αντίσταση.
Λίγο πιο πέρα, ένα ψάρι κολυμπούσε ανάμεσα στα ρεύματα. Άλλοτε μαζί τους, άλλοτε ενάντια — μα ποτέ χαμένο.
Advertisment
Ο Δάσκαλος το έδειξε:
— «Δεν ορίζει το νερό — μα ξέρει πώς να κινείται μέσα του.»
Ο νεαρός έμεινε σιωπηλός.
Ο Δάσκαλος χαμογέλασε:
— «Δεν διαλέγεις πάντα το ποτάμι. Αλλά διαλέγεις αν θα είσαι ο βράχος — ή το ψάρι.»
Τι είναι ο Τόπος Ελέγχου (Locus of Control)
Ο όρος “Tόπος Eλέγχου” προτάθηκε από τον ψυχολόγο Julian Rotter τη δεκαετία του 1950. Αναφέρεται στην πεποίθηση που έχουμε σχετικά με το ποιος ή τι ελέγχει τη ζωή μας.
Υπάρχουν δύο βασικοί τύποι:
- Εσωτερικός τόπος ελέγχου: Πιστεύω ότι τα αποτελέσματα στη ζωή μου εξαρτώνται από τις επιλογές, τις προσπάθειες και τις ικανότητές μου.
- Εξωτερικός τόπος ελέγχου: Πιστεύω ότι τα γεγονότα καθορίζονται κυρίως από εξωτερικές δυνάμεις — τύχη, μοίρα, άλλους ανθρώπους, σύστημα, συγκυρίες.
Δεν πρόκειται για διαγνωστική κατηγορία. Δεν είμαστε “μόνο” το ένα ή το άλλο. Πρόκειται για ένα φάσμα. Μπορεί κάποιος να έχει εσωτερικό τόπο ελέγχου στην εργασία, αλλά εξωτερικό στις διαπροσωπικές του σχέσεις. Το σημαντικό είναι ποια αφήγηση κυριαρχεί στην ερμηνεία της ζωής μας.
Χαρακτηριστικά των δύο τύπων
Άτομα με εσωτερικό τόπο ελέγχου:
- Νιώθουν ότι έχουν επιρροή στα αποτελέσματα της ζωής τους
- Παίρνουν ευθύνη για τις επιτυχίες και τα λάθη τους
- Θέτουν στόχους και επιμένουν
- Μαθαίνουν από τις εμπειρίες
- Τείνουν να έχουν υψηλότερη αυτοεκτίμηση και αίσθηση αυτοαποτελεσματικότητας
Άτομα με εξωτερικό τόπο ελέγχου:
- Πιστεύουν ότι ό,τι συμβαίνει είναι αποτέλεσμα τύχης ή της βούλησης των άλλων
- Δυσκολεύονται να αναλάβουν ευθύνη ή πρωτοβουλίες
- Συχνά αισθάνονται παγιδευμένα ή ανίσχυρα
- Είναι επιρρεπή σε μοιρολατρία και αίσθημα αδικίας
Και οι δύο τρόποι σκέψης επηρεάζουν τον τρόπο που κάποιος αντιδρά σε αποτυχίες, πώς κυνηγά ευκαιρίες και πώς επενδύει σε αλλαγή.
Από πού προέρχεται ο τρόπος αυτός σκέψης;
Ο τόπος ελέγχου δεν είναι έμφυτος. Διαμορφώνεται από ένα σύνολο παραγόντων:
- Ανατροφή: Παιδιά που μεγαλώνουν με ενίσχυση της ανεξαρτησίας, ενθάρρυνση στην ανάληψη ευθύνης και εμπειρίες επιτυχίας τείνουν να αποκτούν εσωτερικό τόπο ελέγχου.
- Σχολείο και σύστημα: Εκπαιδευτικά περιβάλλοντα που προάγουν την παθητικότητα και την τιμωρία ενισχύουν τον εξωτερικό τόπο ελέγχου.
- Πολιτισμός: Σε ατομικιστικές κοινωνίες (π.χ. Δύση) προτιμάται ο εσωτερικός τόπος ελέγχου, ενώ σε συλλογικές (π.χ. Ασία) ο εξωτερικός τόπος ελέγχου θεωρείται πιο ρεαλιστικός και ταπεινός.
- Τραυματικές εμπειρίες: Αν κάποιος έχει βιώσει απώλειες, αποτυχίες ή βία, μπορεί να αναπτύξει πεποίθηση ότι «δεν έχει έλεγχο», άρα μετατοπίζεται προς τον εξωτερικό τόπο ελέγχου.
Η αντίληψη του ελέγχου λοιπόν είναι μάθημα και αφήγηση. Μαθαίνεται, αλλά μπορεί και να ξαναγραφεί.
Πώς επηρεάζει τη ζωή μας
Η διαφορά μεταξύ των δύο αντιλήψεων ελέγχου δεν είναι αφηρημένη. Έχει συνέπειες σχεδόν σε κάθε πτυχή της ζωής:
- Καριέρα: Άτομα με εσωτερικό τόπο ελέγχου είναι πιο πιθανό να θέσουν στόχους, να αλλάξουν δουλειά αν δεν τους ικανοποιεί, να αναλάβουν ρίσκα. Όσοι έχουν εξωτερικό τόπο ελέγχου μπορεί να παραμείνουν στάσιμοι, πιστεύοντας ότι «δεν αλλάζει κάτι».
- Σχέσεις: Ο εσωτερικός τόπος ελέγχου ενθαρρύνει την ανάληψη ευθύνης (π.χ. «πώς μπορώ να βελτιώσω τη σχέση;»), ενώ ο εξωτερικός συχνά οδηγεί σε απόδοση ευθυνών («φταίει ο άλλος πάντα»).
- Υγεία: Έρευνες δείχνουν ότι όσοι νιώθουν ότι έχουν έλεγχο είναι πιο συνεπείς στην πρόληψη, στη διατροφή και στην άσκηση.
- Ανθεκτικότητα: Μετά από μια αποτυχία, ο εσωτερικός τόπος ελέγχου οδηγεί σε αναπροσαρμογή και νέα προσπάθεια. Ο εξωτερικός οδηγεί σε παραίτηση.
Είναι πάντα καλός ο εσωτερικός τόπος ελέγχου;
Όχι απαραίτητα. Όπως κάθε χαρακτηριστικό, έτσι και ο εσωτερικός τόπος ελέγχου μπορεί να γίνει παγίδα:
- Αν πιστεύουμε ότι όλα εξαρτώνται από εμάς, μπορεί να αναπτύξουμε υπερβολική ενοχή, τελειομανία, ή την αίσθηση ότι «αν απέτυχα, είμαι αποτυχία».
- Ο εξωτερικός τόπος ελέγχου έχει τη θέση του: Μπορεί να βοηθήσει στην αποδοχή ότι κάποια πράγματα όντως δεν είναι στον έλεγχό μας — και αυτό να φέρει ψυχική ηρεμία.
Ο στόχος δεν είναι να είμαστε μόνο στο ένα άκρο, αλλά να αναπτύξουμε έναν ρεαλιστικό και δυναμικό τόπο ελέγχου: να αναλαμβάνουμε δράση εκεί που μπορούμε, και να δεχόμαστε με αξιοπρέπεια αυτό που δεν αλλάζει.
Μπορούμε να αλλάξουμε τον τόπο ελέγχου μας;
Η απάντηση είναι ναι. Ο τρόπος που ερμηνεύουμε τον έλεγχο δεν είναι μόνιμος. Με τα κατάλληλα ερεθίσματα, μπορούμε να τον μετατοπίσουμε:
- Μέσα από μικρές επιτυχίες: κάθε φορά που πετυχαίνουμε κάτι λόγω δικής μας δράσης, ο εσωτερικός τόπος ελέγχου ενισχύεται.
- Με αλλαγή της εσωτερικής αφήγησης: αντί για «τίποτα δεν αλλάζει», να δοκιμάσουμε το «τι μπορώ να κάνω τώρα;»
- Μέσα από ψυχολογική υποστήριξη: η ψυχοθεραπεία βοηθά να αναγνωρίσουμε περιοχές όπου αποδίδουμε υπερβολικά την ευθύνη έξω από εμάς, και να δούμε πώς μπορούμε να ξαναχτίσουμε το αίσθημα agency.
- Με ρεαλισμό και ενσυναίσθηση: να δούμε ότι οι περιστάσεις επηρεάζουν — αλλά δεν καθορίζουν τα πάντα.
Η αλλαγή δεν είναι απότομη. Αλλά κάθε φορά που επιλέγουμε να δούμε τη ζωή μας ως πεδίο δράσης και όχι παθητικής παρατήρησης, το κέντρο βάρους μετακινείται.
Δεν ελέγχουμε τα πάντα, αλλά δεν είμαστε κι ανίσχυροι
Η ζωή είναι ένα μείγμα ελέγχου και αβεβαιότητας. Το να πιστεύεις ότι τίποτα δεν εξαρτάται από σένα είναι καθηλωτικό. Το να πιστεύεις ότι όλα εξαρτώνται από σένα είναι εξαντλητικό.
Ο υγιής τόπος ελέγχου αναγνωρίζει: δεν είμαι παντοδύναμος, αλλά έχω επιλογές. Δεν μπορώ να σταματήσω τη βροχή — αλλά μπορώ να αλλάξω πορεία, να προσαρμόσω το βήμα μου, να ντυθώ κατάλληλα.
Και τελικά, αυτό που με καθοδηγεί δεν είναι ο έλεγχος, αλλά η επίγνωση. Να διακρίνω δηλαδή, πότε αξίζει να κρατώ γερά το τιμόνι και πότε να αφήνω τη ζωή να με παρασύρει.
Πηγές
- Rotter, J. B. (1966). Generalized expectancies for internal versus external control of reinforcement. Psychological Monographs: General and Applied, 80(1), 1–28.
- Lefcourt, H. M. (1976). Locus of Control: Current Trends in Theory and Research.
- Seligman, M. E. P. (1991). Learned Optimism.
- Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227–268.
