Αντιμέτωπη με μια ιστορική καμπή βρίσκεται η Ευρωπαϊκή Ένωση. Υπό την πίεση του πολέμου στην Ουκρανία, των γεωπολιτικών ανακατατάξεων και των εσωτερικών αδιεξόδων στη λήψη αποφάσεων, οι Βρυξέλλες εξετάζουν ένα ριζικά νέο μοντέλο διεύρυνσης: ταχεία ένταξη νέων χωρών, αλλά χωρίς πλήρη πολιτικά δικαιώματα.
Το σχέδιο, που ήδη προκαλεί έντονες αντιδράσεις, απειλεί να αλλάξει τους κανόνες της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης όπως διαμορφώθηκαν από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.
Σύμφωνα με το Politico, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επεξεργάζεται σενάρια που θα επιτρέπουν σε νέες χώρες να ενταχθούν στην ΕΕ χωρίς να αποκτούν άμεσα πλήρη δικαιώματα ψήφου. Η λογική πίσω από την πρόταση είναι να ξεπεραστούν οι φόβοι κρατών – μελών ότι μια διευρυμένη Ένωση θα δυσκολεύεται ακόμη περισσότερο να λαμβάνει αποφάσεις που απαιτούν ομοφωνία.
Η Κομισιόν εξετάζει το ενδεχόμενο οι νέες χώρες να αποκτούν πλήρη δικαιώματα μόνο αφού προηγηθεί εσωτερική μεταρρύθμιση της ΕΕ, με στόχο τον περιορισμό του βέτο και την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας στη λήψη αποφάσεων.
Ο «πονοκέφαλος» Ουγγαρίας – Σλοβακίας
Ανάμεσα στα δικαιώματα που θα μπορούσαν να περιοριστούν αρχικά είναι η δυνατότητα μπλοκαρίσματος κυρώσεων και άλλων αποφάσεων εξωτερικής πολιτικής, που σήμερα απαιτούν ομοφωνία.
Η εμπειρία των τελευταίων ετών, με επανειλημμένες απειλές βέτο από κυβερνήσεις όπως της Ουγγαρίας και της Σλοβακίας, έχει καταστήσει τη διαδικασία λήψης αποφάσεων εξαιρετικά χρονοβόρα και πολιτικά εύθραυστη.
Ο πρωθυπουργός της Σλοβακίας Ρόμπερτ Φίτσο (δεξιά) μιλάει με τον πρωθυπουργό της Ουγγαρίας Βίκτορ Όρμπαν
AP Photo/Denes Erdos
Η προοπτική ένταξης χωρίς πλήρη δικαιώματα προκαλεί διχασμό και μεταξύ των ίδιων των υποψήφιων χωρών.
Μάλιστα, ο πρωθυπουργός της Αλβανίας Έντι Ράμα, η χώρα του οποίου έχει ήδη διαμορφώσει όλες τις ομάδες διαπραγμάτευσης, χαρακτήρισε την ιδέα «καλή», δηλώνοντας μάλιστα ότι η Αλβανία θα δεχόταν ακόμη και προσωρινή απουσία δικού της επιτρόπου στις Βρυξέλλες.
Όπως είπε, η χώρα του δεν θέλει να αμφισβητήσει τη βούληση των μεγάλων ιδρυτικών κρατών, όπως η Γαλλία και η Γερμανία, τους οποίους χαρακτήρισε «τους ενήλικες της οικογένειας». Σε πιο ωμή διατύπωση, πρόσθεσε ότι αν οι μεγάλες χώρες «τα κάνουν θάλασσα», αυτό δεν θα είναι ευθύνη των νέων μελών.
Στο ίδιο μήκος κύματος, η πρώην πρόεδρος της Γεωργίας Σαλομέ Ζουραμπισβίλι, δήλωσε στο Politico ότι για μια μικρή χώρα η συμμετοχή στην ευρωπαϊκή «οικογένεια» και στα προγράμματα της ΕΕ είναι σημαντικότερη από την πλήρη ισοτιμία στη λήψη αποφάσεων.
Η ίδια έχει ταχθεί υπέρ ενός πιο ευέλικτου μοντέλου, τονίζοντας ότι έτσι η ΕΕ θα μπορεί να λειτουργεί πιο αποτελεσματικά.
Ο ρόλος των ΗΠΑ και το «αντάλλαγμα» για το Κίεβο
Η πιο «εκρηκτική» πτυχή του σχεδίου αφορά την Ουκρανία. Σύμφωνα με τους Financial Times, η Κομισιόν εξετάζει ένα μοντέλο «membership-lite», που θα μπορούσε να επιτρέψει στο Κίεβο να ενταχθεί γρήγορα στην ΕΕ -ακόμη και έως το 2027- χωρίς πλήρη δικαιώματα ψήφου σε συνόδους κορυφής και υπουργικά συμβούλια.
Η αναφορά στο 2027 περιλαμβάνεται σε προσχέδια του ειρηνευτικού σχεδίου 20 σημείων υπό αμερικανική αιγίδα. Ωστόσο, αξιωματούχοι της ΕΕ εκτιμούν ότι η Ουκρανία μπορεί να χρειαστεί έως και μια δεκαετία μεταρρυθμίσεων για να πληροί πλήρως τα αυστηρά κριτήρια ένταξης.
Κατά τους Financial Times, Ευρωπαίοι αξιωματούχοι θεωρούν ότι ο πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι δύσκολα θα μπορούσε να αποδεχθεί μια ειρηνευτική συμφωνία που θα περιλαμβάνει εδαφικές παραχωρήσεις χωρίς ένα ισχυρό «αντάλλαγμα», όπως η προοπτική ένταξης στην ΕΕ.
Παράλληλα, εκτιμάται ότι αν οι Ηνωμένες Πολιτείες συνυπογράψουν μια τέτοια συμφωνία, αυτό θα μπορούσε να ασκήσει πίεση στην Ουγγαρία, η οποία έχει μπλοκάρει επανειλημμένα την πρόοδο της Ουκρανίας, αλλά και στον στενό της σύμμαχο, τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ.
«Παγίδα Πούτιν και Τραμπ»;
Το σχέδιο, ωστόσο, προκαλεί βαθιά ανησυχία σε πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Όπως μεταδίδουν οι Financial Times, Ευρωπαίος διπλωμάτης χαρακτήρισε την ιδέα «παγίδα που έχουν στήσει ο Πούτιν και ο Τραμπ», προειδοποιώντας ότι η ΕΕ κινδυνεύει να υπονομεύσει τη συνοχή και την αξιοπιστία της.
Άλλοι αξιωματούχοι φοβούνται ότι ένα σύστημα δύο ταχυτήτων θα «φθηνύνει» την έννοια της πλήρους ένταξης και θα δημιουργήσει βαθιές ανισορροπίες στο εσωτερικό της Ένωσης.
Ντόναλντ Τραμπ και Βλαντιμίρ Πούτιν στη συνάντηση για την Ουκρανία στην Αλάσκα
Julia Demaree Nikhinson/AP
Σύμφωνα με τους FT, χώρες όπως το Μαυροβούνιο και η Αλβανία, που βρίσκονται πιο κοντά στην ένταξη ακολουθώντας την παραδοσιακή διαδικασία, ενδέχεται να αισθανθούν ότι τους προσφέρεται ένα λιγότερο ελκυστικό «έπαθλο».
Παράλληλα, τίθενται ερωτήματα για το πώς θα επηρεαστούν χώρες όπως η Βοσνία ή η Τουρκία, αλλά και κράτη εκτός ΕΕ με στενή σχέση με την ενιαία αγορά, όπως η Νορβηγία ή ακόμη και το Ηνωμένο Βασίλειο.
«Αντιστροφή ένταξης» και σταδιακά δικαιώματα
Όπως αναφέρει το Reuters, η Κομισιόν εξετάζει το μοντέλο «αντιστροφής ένταξης»: πρώτα πολιτική ένταξη και στη συνέχεια σταδιακή απόκτηση πλήρων δικαιωμάτων, ανάλογα με την πρόοδο στις μεταρρυθμίσεις.
Αν και μεταβατικές περίοδοι έχουν υπάρξει και στο παρελθόν -ιδίως μετά τη διεύρυνση του 2004- οι περιορισμοί που συζητούνται τώρα θα είναι πολύ πιο εκτεταμένοι.
Αξιωματούχοι παραδέχονται ότι το σχέδιο θα είναι εξαιρετικά δύσκολο να περάσει, καθώς απαιτεί ομοφωνία και επικύρωση από τα εθνικά κοινοβούλια των 27.
Το κτήριο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου
unsplash.com
Ένα ρίσκο με απρόβλεπτες συνέπειες
Η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, σύμφωνα με τους Financial Times, έχει συνδέσει ανοιχτά την ένταξη της Ουκρανίας με την ευρωπαϊκή ασφάλεια και τη μελλοντική οικονομική ανάπτυξη της χώρας.
Ωστόσο, διπλωμάτες προειδοποιούν ότι δεν μπορεί να υπάρξει μια «βάσει αξίας» διαδικασία με προκαθορισμένη ημερομηνία ολοκλήρωσης. Όπως σημειώνουν, η προσπάθεια επιβολής ενός τέτοιου σχεδίου ενδέχεται να ανοίξει ένα πολιτικό ρήγμα ανάμεσα στις Βρυξέλλες και τα κράτη-μέλη.
Το μόνο βέβαιο είναι ότι η ΕΕ βρίσκεται ανάμεσα σε έναν γεωπολιτικό μονόδρομο και έναν θεσμικό γκρεμό με την επιλογή που θα κάνει να καθορίζει το μέλλον της διεύρυνσης για τις επόμενες δεκαετίες.
