Ο όγκος πληροφορίας που λαμβάνουμε καθημερινά, είναι τεράστιος. Όμως δεν σημαίνει ότι όλα αυτά τα δεδομένα μάς είναι χρήσιμα. Το να βλέπουμε, να ακούμε και να διαβάζουμε χωρίς μέτρο, μας αποσπά παρά μας βοηθά. Όσο περισσότερα προσπαθούμε να παρακολουθήσουμε, τόσο λιγότερα κατανοούμε σε βάθος. Το πραγματικό πρόβλημα, δεν έγκειται στον όγκο φυσικά της πληροφορίας, αλλά στο ότι δεν έχουμε μάθει να ξεχωρίζουμε τι μας αφορά και τι όχι.
Η λειτουργία της επιλεκτικής προσοχής
Ο εγκέφαλός μας, μαθαίνει να φιλτράρει. Στην πραγματικότητα, το κάνει συνέχεια. Αν δεν το έκανε, δεν θα μπορούσαμε ούτε να συγκεντρωθούμε, ούτε να λειτουργήσουμε. Πρόκειται για μία απολύτως απαραίτητη επιλογή: τι αξίζει την προσοχή μας και τι όχι.
Advertisment
Η επιλεκτική προσοχή είναι μια από τις βασικότερες γνωστικές λειτουργίες. Είναι κάτι που μπορούμε να καλλιεργήσουμε και είναι πιο σημαντική από όσο νομίζουμε, καθώς η ανθρώπινη προσοχή δεν είναι απεριόριστη.
Όπως έδειξαν κλασικές μελέτες στη γνωστική ψυχολογία, μπορούμε να επεξεργαστούμε μόνο έναν περιορισμένο αριθμό ερεθισμάτων ανά στιγμή. Κι έτσι, όσο περισσότερο προσπαθούμε να τα «χωρέσουμε» όλα, τόσο περισσότερο καταλήγουμε να μην κατανοούμε τίποτα εις βάθος.
Ο εγκέφαλος, σύμφωνα με τη νευροεπιστήμη, δεν επεξεργάζεται κάθε ερέθισμα εξίσου. Κατά την εξέλιξη, ανέπτυξε μηχανισμούς αναστολής – μια ικανότητα να καταπνίγει ή να φιλτράρει πληροφορίες που δεν είναι κρίσιμες. Ένα παράδειγμα; Το πώς μπορούμε να συνεχίσουμε να διαβάζουμε σε ένα καφέ με θόρυβο.
Advertisment
Το φιλτράρισμα ως δείκτης νοημοσύνης και συναισθηματικής ρύθμισης
Η ικανότητα να εστιάζεις και να αγνοείς ό,τι δεν έχει σημασία, δεν είναι μόνο θέμα αυτοπειθαρχίας, αλλά και δείγμα επεξεργασίας σε βάθος. Μελέτες δείχνουν ότι η επιλεκτική προσοχή σχετίζεται με υψηλότερο IQ, αλλά και με αυξημένο συναισθηματικό έλεγχο (EQ). Όχι μόνο επεξεργάζεσαι τις πληροφορίες καλύτερα, αλλά ξέρεις και πότε να μη δίνεις σημασία σε άσχετες ή τοξικές επιρροές.
Έχει διαφορά το να αποφεύγεις κάτι επειδή σε ενοχλεί, από το να επιλέγεις να μην του δώσεις σημασία. Στην πρώτη περίπτωση, προσπαθείς να ξεφύγεις. Στη δεύτερη, επιλέγεις πού θα στρέψεις την ενέργειά σου. Αυτό είναι βασική δεξιότητα ψυχικής ανθεκτικότητας.
Σκέψου έναν αθλητή που παίζει σε μια γεμάτη εξέδρα. Δεν μπορεί να σταματήσει τον θόρυβο. Αλλά μαθαίνει να μην επηρεάζεται από αυτόν. Δεν απομονώνεται — απλώς φιλτράρει. Ο στόχος του είναι καθαρός: το επόμενο σερβίς, η σωστή απόφαση, η στιγμή.
Το ίδιο χρειάζεται να κάνουμε κι εμείς στην καθημερινότητά μας. Να καλλιεργήσουμε έναν εσωτερικό μηχανισμό που μας επιτρέπει να διακρίνουμε:
– Αυτό με αφορά;
– Αυτό με βοηθά;
– Αυτό αξίζει τον χρόνο μου;
Όσο περισσότερο εξασκούμαστε, τόσο πιο εύκολο γίνεται να εστιάζουμε στο σημαντικό, επειδή έχουμε μάθει να ακούμε μόνο ό,τι χρειάζεται.
Προσοχή και αξίες
Το πού στρέφουμε την προσοχή λέει πολλά για το τι θεωρούμε σημαντικό. Κάποια πράγματα τα ακούμε με προσοχή, άλλα τα προσπερνάμε. Δεν είναι όλα τυχαία — είναι θέμα προτεραιοτήτων, ακόμα και αξιών.
Ποιους ανθρώπους επιλέγουμε να ακούμε; Ποια ζητήματα κρατάμε ζωντανά στη σκέψη και τη συζήτηση; Και ποια αφήνουμε να χαθούν επειδή τα αγνοούμε;
Στον αλγοριθμικό κόσμο των social media, δεν διαλέγουμε απλώς τι διαβάζουμε – εκπαιδεύουμε και τις ίδιες τις πλατφόρμες να μας ταΐζουν αυτό που προσέχουμε. Αντιστρέφεται η σχέση ανάμεσα σε παρατηρητή και αντικείμενο: ο χρόνος που δίνουμε σε ένα post ή ένα βίντεο δεν είναι ουδέτερος· είναι ψήφος.
Η προσοχή είναι το νέο νόμισμα. Και όπως κάθε νόμισμα, αξίζει να δαπανάται με σύνεση.
Πώς να «αγνοείς έξυπνα»
Η ικανότητα να φιλτράρεις τον θόρυβο, μπορεί να καλλιεργηθεί όπως κάθε δεξιότητα. Δεν χρειάζεσαι υπεράνθρωπη πειθαρχία· χρειάζεσαι μερικές απλές πρακτικές:
- Μικρά διαλείμματα σιωπής κάθε μέρα (χωρίς οθόνες, χωρίς ήχο).
- Καθορισμένα παράθυρα πληροφόρησης (π.χ. 1-2 φορές τη μέρα ειδήσεις).
- Αποδοχή του ότι δεν χρειάζεται να απαντάς σε όλα. Η σιωπή είναι επιλογή.
Στην πράξη, «αγνοείς» καλύτερα όταν γνωρίζεις καλύτερα τον εαυτό σου. Τι σε διαταράσσει; Τι σε ωφελεί; Ποια πληροφορία σου προσφέρει κατανόηση και ποια σε εξαντλεί;
Παιδιά, έφηβοι και ψηφιακή επιλεκτικότητα
Η πιο κρίσιμη – και ίσως πιο παραμελημένη – πτυχή αυτού του ζητήματος βρίσκεται στην παιδική και εφηβική ηλικία. Εκεί που η ικανότητα του φιλτραρίσματος δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί, αλλά η έκθεση στον ψηφιακό κόσμο είναι ήδη έντονη.
Τα παιδιά, από νεαρή ηλικία, λειτουργούν σαν «ανοιχτά κανάλια» – απορροφούν ερεθίσματα χωρίς να μπορούν να ξεχωρίσουν ποια αξίζουν. Ο εγκέφαλος τους, ιδίως μέχρι την εφηβεία, δεν έχει αναπτύξει πλήρως τις εκτελεστικές λειτουργίες (executive functions) που επιτρέπουν την αναστολή, τη συγκέντρωση, την απόρριψη άσχετων πληροφοριών.
Κι όμως, τα παιδιά σήμερα εκπαιδεύονται σε ένα περιβάλλον που τιμωρεί τη σιωπή και επιβραβεύει τον αντιπερισπασμό. Οι πλατφόρμες προβάλλουν θραύσματα, όχι συνέχειες· τα κοινωνικά δίκτυα ενισχύουν το FOMO αντί της ενσυνειδητότητας.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος της εκπαίδευσης και της οικογένειας δεν είναι να προστατεύσει τα παιδιά από τα ερεθίσματα, αλλά να τους διδάξει πώς να προστατεύονται από μόνα τους. Να αναπτύξουν εσωτερικά φίλτρα:
– Ποιο περιεχόμενο με βοηθάει;
– Τι με αποσυντονίζει;
– Πού αξίζει να δώσω την προσοχή μου;
Γιατί τελικά, ελευθερία δεν είναι να έχεις πρόσβαση σε όλα – είναι να μπορείς να επιλέξεις σε τι θα πεις “όχι”.
Επιλογή και ωριμότητα
Στο διάσημο έργο του “The Paradox of Choice”, ο ψυχολόγος Barry Schwartz υποστήριξε ότι περισσότερες επιλογές δεν οδηγούν απαραίτητα σε περισσότερη ευτυχία. Αντίθετα, φέρνουν άγχος, δισταγμό και μετάνοια.
Το ίδιο ισχύει και για την πληροφορία: δεν είναι όλες ισάξιες. Δεν αξίζουν όλες την προσοχή μας. Και το να μην προσέχεις κάτι, όταν δεν σου προσφέρει νόημα, κατανόηση ή πρόοδο είναι ένδειξη ωριμότητας.
Το μέλλον δεν θα ανήκει απαραίτητα σε εκείνους που ξέρουν τα περισσότερα, αλλά σε εκείνους που θα μάθουν τι να αγνοούν – και να το αγνοούν με σοφία.
Πηγές
1. Gazzaley, A., & Rosen, L. D. (2016). The Distracted Mind: Ancient Brains in a High-Tech World
2. Diamond, A. (2013). Executive functions, Annual Review of Psychology
3. Nir Eyal (2025). Ignore Smarter: The Psychology of Filtering Out the Noise, Psychology Today
4. Radesky, J. S., Schumacher, J., & Zuckerman, B. (2015). Mobile and interactive media use by young children: The good, the bad, and the unknown, Pediatrics
5. Center on the Developing Child – Harvard University Executive Function & Self-Regulation
6. Barry Schwartz (2004). The Paradox of Choice: Why More Is Less
