Ο ύπνος ταυτίζεται με την ξεκούραση κι είναι μια διαδικασία που όλοι αποδεχόμαστε ως φυσιολογική και αναγκαία. Έχουμε σκεφτεί όμως πόσο αινιγματικός είναι ο ύπνος; Μοιάζει με είσοδο σε έναν κόσμο χωρίς βαρύτητα, χωρίς σώμα, χωρίς χρόνο. Έναν κόσμο όπου όλα όσα είμαστε, μεταμορφώνονται σιωπηλά σε εικόνες, αισθήσεις και σενάρια που δεν ελέγχουμε, αλλά μας αφορούν βαθιά. Από την αυγή της ιστορίας, ο άνθρωπος έχει σταθεί μπροστά στο μυστήριο των ονείρων με δέος και περιέργεια – άλλοτε προσπαθώντας να τα ερμηνεύσει, άλλοτε να τα ξεχάσει.
Το όνειρο ήταν πάντα ένας μονόλογος. Κλειδωμένος. Προσωπικός. Το σώμα ακίνητο, ο νους περιπλανώμενος, και ο έξω κόσμος… αποκλεισμένος. Μέχρι τώρα, ποτέ δεν μπορούσαμε να ανοίξουμε μια «γραμμή» επικοινωνίας με κάποιον που κοιμάται. Να του μιλήσουμε – και να μας απαντήσει, χωρίς να ξυπνήσει.
Advertisment
Αυτό, πλέον, άλλαξε.
Και η αλλαγή αυτή μας υποχρεώνει να επανεξετάσουμε τι είναι ο ύπνος, τι είναι το όνειρο και ίσως, τι σημαίνει να είμαστε συνειδητοί.
Η παλιά ερώτηση: Τι είναι το όνειρο;
Η ερώτηση είναι τόσο παλιά όσο και ο ίδιος ο πολιτισμός: Τι είναι το όνειρο;
Advertisment
Είναι φαντασία; Μνήμη; Μήνυμα από αλλού; Μια απόπειρα του νου να κατανοήσει τον εαυτό του ή απλώς τυχαία πυροδότηση νευρώνων κατά τη διάρκεια του ύπνου;
Οι αρχαίοι πολιτισμοί έδωσαν στα όνειρα μυθικό βάρος. Οι Αιγύπτιοι τα θεωρούσαν θεϊκές αποκαλύψεις. Οι Σουμέριοι έγραφαν σε πήλινες πινακίδες τις ονειρικές εμπειρίες βασιλιάδων και ιερέων.
Στην Οδύσσεια, τα όνειρα έρχονται από δύο πύλες: από την κεράτινη πύλη, απ’ όπου περνούν τα αληθινά όνειρα, και από την πύλη από ελεφαντόδοντο, απ’ όπου περνούν τα απατηλά.
Ο Αριστοτέλης, πιο γειωμένος, έβλεπε το όνειρο ως φυσικό φαινόμενο. Πίστευε ότι αποτελεί συνέχεια της λειτουργίας της φαντασίας όταν οι αισθήσεις έχουν πάψει να λειτουργούν – ένας “απόηχος” ερεθισμάτων που παραμένει στον ψυχικό μηχανισμό, ακόμα κι όταν κοιμόμαστε. Για εκείνον, τα όνειρα δεν ήταν ούτε θεϊκά, ούτε τυχαία – ήταν λογικά εξηγήσιμα.
Ο Φρόυντ, αιώνες αργότερα, θεώρησε τα όνειρα «βασιλική οδό προς το ασυνείδητο». Μέσα τους, έβλεπε απωθημένες επιθυμίες να βρίσκουν μορφή μέσα από σύμβολα.
Ο Γιουνγκ πήγε πιο πέρα. Δεν έβλεπε μόνο προσωπική λειτουργία στο όνειρο, αλλά και συλλογική: ένα αρχέγονο περιεχόμενο, κοινό σε όλους τους ανθρώπους, που εμφανίζεται μέσα από τα αρχέτυπα.
Όμως όποια κι αν ήταν η θεωρία, ένα πράγμα έμενε ίδιο:
Το όνειρο ήταν μονόλογος. Ό,τι συνέβαινε εκεί, δεν μπορούσε να διακοπεί ή να επηρεαστεί απ’ έξω.
Μέχρι τώρα.
Η νέα ανακάλυψη: Όνειρα σε διάλογο
Το 2021, μια διεθνής ομάδα νευροεπιστημόνων ανακοίνωσε κάτι ριζοσπαστικό. Για πρώτη φορά, άνθρωποι κατάφεραν να επικοινωνήσουν με άτομα την ώρα που αυτά ονειρεύονταν, χωρίς να τα ξυπνήσουν.
Οι συμμετέχοντες στο πείραμα είχαν εκπαιδευτεί να δίνουν σήματα με τα μάτια ή με τους μυς του προσώπου τους, αν τους γινόταν κάποια ερώτηση όσο βρίσκονταν σε φάση REM.
Τους έκαναν ερωτήσεις όπως:
- «Ποιο είναι το 8 μείον 6;»
- «Άκουσες έναν ήχο;»
Και οι συμμετέχοντες απαντούσαν σωστά, την ώρα που ονειρεύονταν.
Αυτό δεν είναι απλώς ένα εύρημα. Είναι ένα άνοιγμα. Ένα ρήγμα στο τείχος που χωρίζει τον συνειδητό από τον ασυνείδητο κόσμο.
Μέχρι πρότινος, ο ύπνος και το όνειρο θεωρούνταν απόλυτα εσωτερικές εμπειρίες – αδιαπέραστες από τον εξωτερικό κόσμο. Τώρα, η επιστήμη αποδεικνύει ότι μπορούμε να στείλουμε μηνύματα μέσα στο όνειρο και να λάβουμε απαντήσεις. Πρόκειται για μια νέα μορφή διαλόγου, σε πραγματικό χρόνο, με κάποιον που κοιμάται.
Πόρτες που νομίζαμε σφραγισμένες αρχίζουν να ανοίγουν. Κι αυτό δεν αλλάζει μόνο τη σχέση μας με τα όνειρα, αλλά ίσως και τη σχέση μας με τη συνείδηση την ίδια.
Τι μπορεί να σημαίνει αυτό για την ανθρωπότητα;
1. Νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις
Η δυνατότητα να επικοινωνούμε με ονειρευόμενους θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για τη θεραπεία διαταραχών ύπνου, εφιαλτών ή μετατραυματικού στρες (PTSD). Φαντάσου να μπορείς να «καθοδηγήσεις» κάποιον μέσα στο όνειρό του προς μια θετική έκβαση.
2. Ελεγχόμενη μάθηση ή ενδυνάμωση δεξιοτήτων
Αν η μνήμη και η αντίληψη είναι ενεργές στον ύπνο, τότε ίσως μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τον ονειρικό χρόνο για μάθηση ή επανάληψη δεξιοτήτων.
3. Μια νέα κατανόηση της συνείδησης
Η δυνατότητα αλληλεπίδρασης με τον εξωτερικό κόσμο ενώ ονειρευόμαστε, διαρρηγνύει τα όρια ανάμεσα στην εγρήγορση και τον ύπνο. Η έννοια του «εγώ» γίνεται πιο ρευστή, πιο σύνθετη.
Οι μεγάλες αλλαγές
Η ιστορία της επιστήμης μάς έχει διδάξει πως οι πιο καθοριστικές τομές δεν έρχονται πάντα με πάταγο. Κάποιες φορές, ξεκινούν με μια μικρή παρατήρηση. Ένα λάθος. Ένα “τυχαίο” εύρημα που, όταν επανεξεταστεί, ανοίγει έναν εντελώς νέο ορίζοντα.
Η δυνατότητα επικοινωνίας με κάποιον που κοιμάται αποτελεί ρήγμα. Ένα μικρό ρήγμα στην πεποίθηση ότι το όνειρο είναι ένα απομονωμένο νησί μέσα στο νου.
Τι σημαίνει αυτό;
Σημαίνει ότι ίσως δεν είμαστε ποτέ απολύτως μόνοι μέσα στα όνειρά μας. Ότι το υποσυνείδητο δεν είναι πια ένας κλειδωμένος θάλαμος, αλλά ένας διάδρομος με φως στο βάθος.
Αν ένα νεύμα στο όνειρο αρκεί για να ανοίξει μια γέφυρα προς τον έξω κόσμο, τότε ίσως το ίδιο το φαινόμενο του ύπνου – το πιο αινιγματικό κομμάτι της ζωής μας – να είναι έτοιμο για επανερμηνεία. Όχι πια ως παύση της ύπαρξης, αλλά ως μετατόπιση της επίγνωσης.
Και κάθε τέτοια μετατόπιση, ξεκινά με μια σπίθα μικρή, αλλά ικανή να φωτίσει ολόκληρο το τοπίο της ανθρώπινης συνείδησης. Γιατί φέρνει στο φως κάτι περισσότερο από τον μηχανισμό του εγκεφάλου. Μας υπενθυμίζει ότι το ανθρώπινο μυαλό είναι ικανό για συνδέσεις που δεν έχουμε ακόμη συλλάβει. Και κάθε μικρό πείραμα που ανοίγει αυτή την πόρτα αξίζει την προσοχή μας.
Και τώρα τι;
Για να κατανοήσουμε τι αλλάζει με τη δυνατότητα επικοινωνίας μέσα στο όνειρο, πρέπει πρώτα να ξαναδούμε τη θεμελιώδη τριλογία του ανθρώπινου ψυχικού κόσμου: το συνειδητό, το υποσυνείδητο και το ασυνείδητο.
Το συνειδητό είναι ο επιφανειακός νους – αυτό που σκεφτόμαστε, θυμόμαστε, επεξεργαζόμαστε τώρα. Είναι η καθημερινή μας φωνή, αυτή που απαντά όταν μας ρωτούν πώς είμαστε.
Το υποσυνείδητο είναι κάτι πιο ασταθές. Περιλαμβάνει σκέψεις και βιώματα που δεν είναι παρόντα, αλλά μπορούν να αναδυθούν. Είναι η γνώση που βρίσκεται κάτω από το κατώφλι της συνείδησης, εν δυνάμει διαθέσιμη, αλλά όχι εκδηλωμένη.
Και τέλος, το ασυνείδητο – ο βαθύτερος, πιο σκιώδης τόπος. Εκεί βρίσκονται όσα δεν γνωρίζουμε ότι γνωρίζουμε. Επιθυμίες, τραύματα, μνήμες, ορμές, απωθήσεις. Το ασυνείδητο δεν μιλά απευθείας, αλλά ψιθυρίζει. Και το όνειρο, σύμφωνα με τον Φρόυντ και άλλους, είναι μία από τις φωνές του.
Γι’ αυτό και η πρόσφατη επιστημονική ανακάλυψη είναι τόσο σημαντική: γιατί ανοίγει τον δρόμο για επικοινωνία μέσα στο όνειρο.
Σημαίνει πως, για πρώτη φορά, μπορούμε να αλληλεπιδράσουμε με τον νου ενός ανθρώπου την ώρα που ονειρεύεται. Όχι μετά, αλλά μέσα στο όνειρο. Σε πραγματικό χρόνο.
Το όνειρο, παύει να είναι μια απολύτως εσωτερική διαδικασία. Πρόκειται για μια νέα κατηγορία εμπειρίας: επικοινωνία με ενεργό αλλά κοιμώμενο εγκέφαλο. Κι αυτή η δυνατότητα, όσο περιορισμένη κι αν είναι προς το παρόν, ανοίγει δρόμους για έρευνα, θεραπεία, και επανεξέταση όσων νομίζαμε δεδομένα.
Πηγές
- Sigmund Freud, The Interpretation of Dreams (1900)
- Carl Jung, Man and His Symbols (1964)
- Mark Solms The Neuropsychology of Dreams (1997)
- Jonathan Smallwood & Kalina Christoff, The Science of Mind-Wandering (2015)
- Antonio Damasio, The Feeling of What Happens (1999)
- Paller, Konkoly et al., Real-time dialogue between experimenters and dreamers during REM sleep (2021, Current Biology)
