«Επιστροφή στη Λίθινη Εποχή»: Γιατί συζητάμε ξανά για το δόγμα της απόλυτης καταστροφής

Η φράση «να επιστρέψει μια χώρα στη Λίθινη Εποχή» δεν αποτελεί επίσημο στρατιωτικό δόγμα.

Είναι, ωστόσο, μια από τις πιο ισχυρές και φορτισμένες εκφράσεις στη γλώσσα της γεωπολιτικής ισχύος. Περιγράφει τη συστηματική καταστροφή των κρίσιμων υποδομών ενός κράτους – ενέργειας, επικοινωνιών, μεταφορών – με στόχο όχι απλώς τη στρατιωτική ήττα, αλλά την πλήρη παράλυση της λειτουργίας του.

Η ρητορική αυτή επανήλθε δυναμικά μέσα από τις πρόσφατες δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για το Ιράν, επαναφέροντας στο προσκήνιο ένα στρατηγικό ερώτημα με βαθιές ιστορικές ρίζες: μπορεί η ολοκληρωτική καταστροφή να οδηγήσει σε βιώσιμη νίκη;

Από τον Ψυχρό Πόλεμο στο «σοκ και δέος»

Η πρώτη γνωστή διατύπωση της φράσης αποδίδεται στον Αμερικανό στρατηγό Κέρτις ΛεΜέι κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Βιετνάμ. Η ιδέα ήταν απλή και ωμή: Μαζικοί βομβαρδισμοί τέτοιας έντασης που θα κατέστρεφαν τη βιομηχανική και κοινωνική υποδομή του αντιπάλου, κάμπτοντας τη θέλησή του να συνεχίσει.

Αν και ποτέ δεν θεσμοθετήθηκε ως επίσημο δόγμα, η λογική αυτή διαπέρασε τις επόμενες δεκαετίες της αμερικανικής στρατηγικής.

Στον Πόλεμο του Κόλπου το 1991, οι αεροπορικές επιθέσεις στόχευσαν συστηματικά την ενεργειακή και βιομηχανική βάση του Ιράκ, οδηγώντας σε ταχεία στρατιωτική κατάρρευση.

Στο Κοσσυφοπέδιο το 1999, οι βομβαρδισμοί επικεντρώθηκαν σε υποδομές-κλειδιά, από γέφυρες μέχρι τηλεπικοινωνιακά δίκτυα. Το 2003, στο Ιράκ, η στρατηγική «Σοκ και Δέος» επιχείρησε να προκαλέσει σοκ και αποδιοργάνωση μέσω μαζικής και ταχείας χρήσης ισχύος.

Η κοινή συνισταμένη ήταν σαφής: η σύγχρονη εκδοχή του πολέμου δεν στοχεύει μόνο τον στρατό, αλλά το ίδιο το κράτος ως λειτουργικό σύστημα.

Τι σημαίνει στην πράξη η «Λίθινη Εποχή»

Στη σύγχρονη στρατιωτική ανάλυση, η έννοια αυτή μεταφράζεται σε στοχευμένες επιχειρήσεις κατά κρίσιμων υποδομών.

Η καταστροφή των ηλεκτρικών δικτύων οδηγεί σε γενικευμένα μπλακ άουτ, ενώ τα πλήγματα σε εγκαταστάσεις ύδρευσης και μεταφορών αποδιοργανώνουν την καθημερινή ζωή.

Παράλληλα, η εξουδετέρωση των τηλεπικοινωνιών και των διοικητικών κέντρων διαλύει την ικανότητα του κράτους να συντονίζει άμυνα ή διακυβέρνηση.

Η βιομηχανία και η ενέργεια, ως πυλώνες της οικονομίας, αποτελούν επίσης βασικούς στόχους.

Στην περίπτωση του Ιράν, η ρητορική του Ντόναλντ Τραμπ εντάσσεται ακριβώς σε αυτή τη λογική: πλήγματα σε ενεργειακές εγκαταστάσεις και κρίσιμα δίκτυα, με στόχο την αποδόμηση της κρατικής ισχύος εκ των έσω.

Η Γάζα ως σύγχρονο παράδειγμα

Στη Μέση Ανατολή, μια παραλλαγή αυτής της στρατηγικής εφαρμόζεται εδώ και χρόνια από το Ισραήλ στη Λωρίδα της Γάζας, στο πλαίσιο των συγκρούσεων με τη Χαμάς. Αν και δεν χρησιμοποιείται ο ίδιος όρος, το λεγόμενο «δόγμα Dahiya», αποτυπώνει μια συγγενή λογική: εκτεταμένη χρήση ισχύος και πλήγματα όχι μόνο σε στρατιωτικούς στόχους, αλλά και σε υποδομές που στηρίζουν τη λειτουργία του αντιπάλου.

Από το 2008 έως και τις πιο πρόσφατες επιχειρήσεις οι ισραηλινές επιθέσεις έχουν πλήξει ενεργειακές εγκαταστάσεις, δίκτυα ύδρευσης, οδικές αρτηρίες και διοικητικά κτίρια.

Η στρατηγική επιδίωξη είναι διπλή: αφενός η αποδυνάμωση της επιχειρησιακής ικανότητας της Χαμάς και αφετέρου η δημιουργία ενός ισχυρού αποτρεπτικού μηνύματος μέσω της εκτεταμένης καταστροφής.

Η λογική αυτή βασίζεται στην υπόθεση ότι το υψηλό κόστος, υλικό και κοινωνικό, θα λειτουργήσει αποτρεπτικά για μελλοντικές επιθέσεις, ασκώντας πίεση τόσο στην οργάνωση όσο και στον πληθυσμό.

Τα όρια της στρατηγικής

Ωστόσο, η εμπειρία από τη Λωρίδα της Γάζας, όπως και από άλλες συγκρούσεις, αποκαλύπτει τα όρια αυτής της προσέγγισης. Παρά τις εκτεταμένες καταστροφές, η Χαμάς έχει καταφέρει να διατηρήσει την επιχειρησιακή της ικανότητα και να επανεμφανίζεται μετά από κάθε γύρο συγκρούσεων. Αντί να καταρρεύσει, συχνά ενισχύει το αφήγημα της αντίστασης, διατηρώντας ή και αυξάνοντας την επιρροή της.

Παράλληλα, το ανθρωπιστικό κόστος είναι τεράστιο. Η καταστροφή υποδομών οδηγεί σε κρίσεις ηλεκτροδότησης και ύδρευσης, κατάρρευση των υγειονομικών υπηρεσιών και μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών, προκαλώντας έντονες διεθνείς αντιδράσεις.

Αντίστοιχα, στο Ιράκ μετά το 2003, η κατάρρευση των κρατικών δομών οδήγησε σε μακροχρόνια αστάθεια, αλλά και την άνοδο του «Ισλαμικού Κράτους», που εκμεταλλεύτηκε το κενό εξουσίας, ενώ στο Βιετνάμ οι μαζικοί βομβαρδισμοί δεν κατάφεραν να κάμψουν τη βούληση του αντιπάλου.

Ιράν: Ένα πολύ πιο σύνθετο πεδίο

Η εφαρμογή μιας τέτοιας στρατηγικής στο Ιράν θα ήταν πολλαπλά πιο περίπλοκη.

Πρόκειται για ένα κράτος με σημαντικό γεωπολιτικό βάρος, δίκτυο περιφερειακών συμμάχων και κρίσιμο ρόλο στην παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια. Ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ, οι ασύμμετρες στρατιωτικές δυνατότητες και η πολιτική συνοχή του καθεστώτος συνιστούν παράγοντες που καθιστούν αβέβαιη την έκβαση μιας στρατηγικής «ολικής πίεσης».

Επιπλέον, το πολιτικό και οικονομικό κόστος μιας τέτοιας σύγκρουσης θα ήταν διεθνές, με επιπτώσεις στις αγορές ενέργειας και στις ισορροπίες ισχύος.

Το διαχρονικό δίλημμα

Η επιστροφή της ρητορικής περί «Λίθινης Εποχής» από τον Ντόναλντ Τραμπ δεν είναι απλώς μια υπερβολή. Είναι η αναβίωση μιας στρατηγικής που έχει εφαρμοστεί – με διαφορετικά ονόματα – σε πολλές συγκρούσεις των τελευταίων δεκαετιών.

Το βασικό συμπέρασμα, ωστόσο, παραμένει σταθερό: η συντριπτική στρατιωτική ισχύς μπορεί να καταστρέψει ένα κράτος, αλλά δεν εγγυάται τον έλεγχο της επόμενης ημέρας.

Από το Βιετνάμ μέχρι το Ιράκ και από τη Λωρίδα της Γάζας μέχρι τη σημερινή κρίση με το Ιράν, η «Λίθινη Εποχή» αποδεικνύεται περισσότερο ένα εργαλείο πίεσης παρά μια ολοκληρωμένη λύση.

Και ίσως εκεί βρίσκεται το μεγαλύτερο παράδοξο της σύγχρονης στρατηγικής: όσο πιο απόλυτη είναι η καταστροφή, τόσο πιο αβέβαιο γίνεται το αποτέλεσμα.