Πολλοί ψυχολόγοι και κοινωνιολόγοι βλέπουν τον προσωπικό μας χώρο σαν προέκταση του εαυτού. Όπως το σώμα μας εκπέμπει πληροφορίες για τη συναισθηματική μας κατάσταση, έτσι και το σπίτι μας λειτουργεί σαν καθρέφτης του μέσα μας.
Ο Carl Jung είχε γράψει πως ο ψυχικός κόσμος εκδηλώνεται συχνά στο υλικό πεδίο μέσα από σύμβολα — και το χάος στον χώρο, όταν είναι επίμονο, μπορεί να λειτουργεί ως ένα τέτοιο σύμβολο αναποφασιστικότητας, συναισθηματικού βάρους ή και αδράνειας.
Advertisment
Ο φιλόσοφος Gaston Bachelard, στο έργο του Η Ποιητική του Χώρου, εξηγεί πώς τα αντικείμενα και οι γωνιές του σπιτιού φέρουν μνήμη, συναίσθημα και φαντασία. Ο χώρος δεν είναι ουδέτερος· ζούμε μέσα του ψυχικά όσο και σωματικά. Ακόμη και μια στοίβα χαρτιά μπορεί να λειτουργεί σαν άλυτο κεφάλαιο. Όταν την τακτοποιούμε, δεν οργανώνουμε μόνο το ράφι. Βάζουμε τάξη σε κάτι πιο βαθύ — σε κάτι που μας τραβούσε προς τα κάτω χωρίς να το συνειδητοποιούμε.
Το καθάρισμα, λοιπόν, πέρα από φροντίδα του χώρου είναι και μια προσπάθεια επαναδιευθέτησης του εσωτερικού εαυτού, μέσα από την ύλη.
Πόση καθαριότητα είναι “αρκετή”; Η παγίδα του ελέγχου
Αν και το καθάρισμα μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά, είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι δεν έχει την ίδια σημασία για όλους.
Advertisment
Για κάποιους ανθρώπους, η υπερβολική ανάγκη για τάξη μπορεί να κρύβει ιδεοψυχαναγκαστικά στοιχεία. Στην περίπτωση αυτή, η καθαριότητα δεν είναι ηρεμία αλλά καταναγκασμός. Αντί να απελευθερώνει, εγκλωβίζει. Το άγχος για το «αν όλα είναι στη θέση τους» γίνεται δυσλειτουργικό.
Σύμφωνα με το DSM-5 (το διαγνωστικό εγχειρίδιο της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας), ο ιδεοψυχαναγκασμός καθαριότητας είναι μια υποκατηγορία του OCD. Τα άτομα αυτά δεν αντέχουν την αταξία όχι επειδή τα ενοχλεί αισθητικά, αλλά επειδή την βιώνουν ως απειλή. Αυτό που χρειάζονται δεν είναι τάξη, αλλά έλεγχος απέναντι στο απρόβλεπτο.
Η ισορροπία επομένως είναι το ζητούμενο, κι όχι η τελειότητα. Όχι η αποστειρωμένη καθημερινότητα, αλλά η λειτουργική καθαριότητα, εκείνη που υποστηρίζει τη ζωή και δεν την ελέγχει.
Ψηφιακός και φυσικός χώρος: δύο όψεις του ίδιου χάους
Στην εποχή μας, η έννοια της «ακαταστασίας» έχει επεκταθεί και δεν αφορά μόνο το φυσικό περιβάλλον, αλλά και τον ψηφιακό μας χώρο. Το γεμάτο inbox, τα αμέτρητα tabs, οι ειδοποιήσεις που στοιβάζονται, οι φάκελοι που δεν βρίσκουμε, είναι η νέα μορφή χάους.
Έρευνες δείχνουν πως η ψηφιακή ακαταστασία προκαλεί άγχος με παρόμοιους μηχανισμούς όπως η φυσική. Το μάτι (και ο εγκέφαλος) αντιδρούν στο “θόρυβο” της πληροφορίας, είτε είναι υλικός είτε ψηφιακός. Ο όρος “cognitive load” χρησιμοποιείται πλέον συχνά στην ανάλυση ψηφιακής κόπωσης. Όταν η πληροφορία δεν είναι δομημένη — όταν όλα παραμένουν ανοιχτά — η προσοχή διασπάται και η λήψη αποφάσεων εξασθενεί (Mark et al., 2012).
Έτσι, η έννοια του “καθαρίσματος” σήμερα περιλαμβάνει και το να τακτοποιείς τον ψηφιακό σου χώρο, να αρχειοθετείς, να διαγράφεις, να δημιουργείς δομή. Είναι ένα είδος “ψηφιακής υγιεινής” και έχει εξίσου θετική επίδραση στη διάθεση και στη συγκέντρωση.
Η κοινωνική διάσταση της καθαριότητας
Το καθάρισμα δεν είναι ποτέ ουδέτερο. Κουβαλάει κοινωνικές, ταξικές και πολιτισμικές προεκτάσεις. Ποιος καθαρίζει; Είναι δουλειά της γυναίκας; Του εργαζόμενου; Του “κατώτερου”; Στις περισσότερες κοινωνίες, το καθάρισμα συχνά δεν αναγνωρίζεται ως ουσιαστική εργασία αν και είναι απαραίτητο για τη λειτουργία κάθε σπιτιού, γραφείου ή οργανισμού.
Το λεγόμενο “mental load” — ο αθέατος διανοητικός κόπος που σχετίζεται με την οργάνωση του σπιτιού — επιβαρύνει δυσανάλογα τις γυναίκες, ακόμη και σε σύγχρονες κοινωνίες. Το να θυμάσαι τι λείπει, τι πρέπει να πλυθεί, τι πρέπει να οργανωθεί, είναι έργο καθημερινό και συχνά αόρατο.
Το να “διατηρείς τον χώρο σου” γίνεται λοιπόν και πολιτική στάση, ένα είδος ενεργής συμμετοχής στη συντήρηση του συλλογικού. Οι Ιάπωνες μαθητές καθαρίζουν το σχολείο τους επειδή αυτό καλλιεργεί υπευθυνότητα. Στην Ελλάδα, τα παραδοσιακά νοικοκυριά “έλαμπαν” για να δείξουν φιλότιμο και σεβασμό στον επισκέπτη. Το καθάρισμα, γίνεται έτσι και τρόπος συμμετοχής στο κοινωνικό σύνολο.
Μικρο-τελετουργίες μεγάλης σημασίας
Όταν τακτοποιείς βιβλία ή πλένεις τα πιάτα, είναι εύκολο να νιώσεις ότι απλώς «σπαταλάς χρόνο». Όμως στην πραγματικότητα, τέτοιες πράξεις δημιουργούν συνέχεια, ρυθμό και πλαίσιο. Είναι οι μικρές ράγες πάνω στις οποίες κινείται η καθημερινότητα. Χωρίς αυτές, όλα συγχέονται σε ένα συνεχές χωρίς αρχή και τέλος.
Η φράση “πρώτα στρώνεις το κρεβάτι σου” έχει ακουστεί πολύ και έχει ειπωθεί σχεδόν από όλους, από ψυχοθεραπευτές μέχρι αξιωματικούς του ναυτικού. Όχι επειδή το κρεβάτι έχει κάποιο ιδιαίτερο συμβολισμό, αλλά γιατί:
- Ξεκινάς τη μέρα με μια μικρή πράξη ολοκλήρωσης.
- Έχεις αμέσως ένα περιβάλλον πιο φιλικό στο βλέμμα και στην αίσθηση.
- Βάζεις το πρώτο “τούβλο” σε μια ημέρα που αποκτά προσανατολισμό και νόημα.
Η ρουτίνα μπορεί να γίνει τελετουργία και η τελετουργία είναι πλαισίωση. Σαν ένα μικρό σύνορο ανάμεσα στο χάος και τη μορφή. Το καθάρισμα είναι έτσι, μια μικρο-τελετουργία με μακροπρόθεσμη επίδραση. Χωρίς να είναι αυτοσκοπός, είναι δομικό στοιχείο μιας ζωής με προσανατολισμό.
Η καθαριότητα ως προϋπόθεση ψυχικής ευελιξίας
Δεν καθαρίζουμε επειδή είμαστε μανιακοί με την τάξη, ούτε γιατί “έτσι πρέπει”. Καθαρίζουμε γιατί μέσα στη δομή βρίσκουμε μια βάση, ένα ήρεμο έδαφος για να κινηθούμε, να σκεφτούμε, να αναπνεύσουμε.
Η τάξη στον χώρο μπορεί να λειτουργήσει σαν ένας μικρός άξονας, γύρω από τον οποίο μπορεί να περιστραφεί η καθημερινότητά μας με λιγότερο τριγμό. Οι μικρές, επαναλαμβανόμενες πράξεις καθαριότητας ενισχύουν αυτό που η ψυχολογία ονομάζει «ψυχική ευελιξία», την ικανότητα δηλαδή να προσαρμόζεσαι χωρίς να καταρρέεις.
Η ευελιξία αυτή σημαίνει πως έχεις μια εσωτερική σταθερά στην οποία μπορείς να επιστρέφεις. Έναν χώρο (κυριολεκτικά και μεταφορικά) που είναι αρκετά καθαρός ώστε να σε υποστηρίζει, αλλά όχι τόσο “στρατιωτικός” ώστε να σε πνίγει. Έναν χώρο που δεν είναι τέλειος — αλλά είναι φροντισμένος.
Σε συνθήκες ψυχικής κόπωσης ή κρίσης, το να στρέφεσαι σε μικρές πράξεις καθαριότητας είναι επιλογή φροντίδας. Όπως έχει δείξει η έρευνα του Judson Brewer πάνω στις συνήθειες και τη μείωση του άγχους, η αίσθηση ότι μπορείς να ελέγξεις ένα μικρό μέρος του κόσμου σου – ακόμη και το συρτάρι με τα μαχαιροπίρουνα – λειτουργεί ως ανάχωμα απέναντι στο στρες και τη συναισθηματική κατακρήμνιση.
Η αταξία αφηγείται μια ιστορία – Η τάξη γράφει μια καινούργια
Βιβλιογραφία
- McMains, S. A., & Kastner, S. (2011). Interactions of top-down and bottom-up mechanisms in human visual cortex. Journal of Neuroscience.
- Norton, M. I., & Gino, F. (2014). Rituals alleviate grieving for loved ones, lovers, and lotteries. Journal of Experimental Psychology: General.
- Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context. Clinical Psychology: Science and Practice.
- Jung, C. G. (1964). Man and His Symbols.
- Vohs, K. D., et al. (2013). Physical order produces healthy choices, generosity, and conventionality, whereas disorder produces creativity. Psychological Science.
- Bachelard, G. (1958). La poétique de l’espace.
- Mark, G., Gudith, D., & Klocke, U. (2012). The cost of interrupted work: More speed and stress. Proceedings of CHI.
