«Τι θέλεις;»
Είναι μια ερώτηση φαινομενικά απλή, αλλά αν την πάρεις στα σοβαρά, αποκαλύπτει το χάος που υπάρχει κάτω από τις επιφανειακές επιλογές της καθημερινής ζωής. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί, όταν κληθούν να απαντήσουν ειλικρινά, κομπιάζουν. Ίσως γιατί δεν έχουν σταθεί ποτέ να αναρωτηθούν πραγματικά. Ίσως γιατί υποπτεύονται πως η απάντηση που θα δώσουν… δεν θα τους ανήκει.
Στη σύγχρονη κουλτούρα, το να γνωρίζεις τι θέλεις μοιάζει περισσότερο με προνόμιο παρά με δεδομένο. Οι περισσότεροι δεν αναζητούν την αυθεντική τους επιθυμία — την κληρονομούν από το περιβάλλον τους. Θέλουν όσα βλέπουν να θέλουν οι άλλοι: μια καριέρα-σύμβολο, μια “ευτυχισμένη” ζωή, μια επιτυχία που «γράφει» καλά στην κάμερα.
Advertisment
Κι όμως, το να μην γνωρίζεις τι θέλεις έχει βαρύ κόστος: οδηγεί σε χρόνια αναβλητικότητας, υπαρξιακή σύγχυση και απουσία προσανατολισμού. Η τέχνη του ρεαλιστικού οράματος είναι επομένως κάτι παραπάνω από εργαλείο αυτοβελτίωσης. Είναι η ηθική υποχρέωση να ζήσεις συνειδητά.
Η επιθυμία ως κοινωνικό προϊόν
Όταν μιλάμε για «επιθυμία», οι περισσότεροι φαντάζονται κάτι εσωτερικό κι αυθόρμητο. Στην πραγματικότητα, η επιθυμία —όπως και η γλώσσα— έχει υποστεί κοινωνική διαμεσολάβηση. Δεν γεννιόμαστε με σταθερές, εξατομικευμένες προτιμήσεις· τις μαθαίνουμε, τις δομούμε, και πολύ συχνά τις αντιγράφουμε.
Ο Γάλλος φιλόσοφος René Girard υποστήριξε ότι επιθυμούμε μιμητικά: παρατηρούμε τι θέλουν οι άλλοι και διαμορφώνουμε τις δικές μας προσδοκίες με βάση τις δικές τους. Αυτό εξηγεί γιατί το τι θεωρείται «επιθυμητό» διαφέρει τόσο πολύ από εποχή σε εποχή και από κοινωνία σε κοινωνία — και γιατί ο σύγχρονος κόσμος, με τις εικόνες επιτυχίας που παράγονται μαζικά στα social media, έχει ενισχύσει υπερβολικά την δανεική επιθυμία.
Advertisment
Στην ψυχολογία, το ίδιο φαινόμενο αποτυπώνεται σε διάφορους μηχανισμούς:
- Η θεωρία της κοινωνικής σύγκρισης (Festinger, 1954) εξηγεί γιατί η αξία μας αξιολογείται όχι απόλυτα αλλά σχεσιακά: ποιοι είμαστε, σε σχέση με ποιον;
- Η ηδονική προσαρμογή (hedonic adaptation) δείχνει ότι ακόμα και η «σωστή» επιθυμία δεν διαρκεί· προσαρμοζόμαστε γρήγορα και αυτό που κάποτε επιθυμούσαμε γίνεται ο νέος κανόνας.
- Η γνωστική προκατάληψη της προβολής (projection bias) μας οδηγεί στο να πιστεύουμε ότι αυτό που θέλουμε τώρα, θα το θέλουμε και στο μέλλον – κάτι που σπάνια ισχύει.
Συνεπώς, το «θέλω» δεν είναι φωνή του εσωτερικού εαυτού. Είναι επίκτητο μάθημα, και ως τέτοιο μπορεί να αναθεωρηθεί, να αμφισβητηθεί και κυρίως να επανακαθοριστεί.
Τι είναι και τι δεν είναι το ρεαλιστικό όραμα
Ένα ρεαλιστικό όραμα είναι μια ενσυνείδητη και βιώσιμη προβολή του εαυτού στο μέλλον, ευθυγραμμισμένη με τις αξίες, τις ικανότητες και τις συνθήκες του. Δεν είναι φαντασίωση, ούτε απόδραση· είναι σχέδιο.
1. Το όραμα δεν είναι στόχος
- Ένα όραμα είναι μακροπρόθεσμο, κατευθυντήριο.
- Οι στόχοι είναι βήματα. Το όραμα δίνει νόημα στα βήματα.
2. Το όραμα δεν είναι σύμβιβασμος
- Το ρεαλιστικό δεν σημαίνει μίζερο.
- Σημαίνει ευφυές: αποφυγή ματαιοδοξίας, επιλογή επιτεύξιμου βάσει κινήτρων και όχι βάσει προβολής.
3. Σκοποί-πρόκληση και η ζώνη επικείμενης ανάπτυξης
Η επιθυμία που οδηγεί σε εξέλιξη πρέπει να μας ωθεί λίγο πιο πέρα από το σημείο που βρισκόμαστε — εκεί όπου νιώθουμε δισταγμό, αλλά όχι αδυναμία. Αυτοί οι λεγόμενοι σκοποί-πρόκληση (stretch goals) λειτουργούν ως καταλύτες προσωπικής ανάπτυξης.
Η ιδέα παραπέμπει άμεσα στη θεωρία του Lev Vygotsky για τη Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης (ΖΕΑ): το εύρος ανάμεσα σε αυτό που ένα άτομο μπορεί να κάνει μόνο του και σε αυτό που μπορεί να πετύχει με υποστήριξη. Στην ενήλικη ζωή, αυτή η «υποστήριξη» μπορεί να είναι ένα πλάνο, ένας μέντορας, μια κοινότητα ή ένα δομημένο σύστημα.
Το ρεαλιστικό όραμα επομένως, τοποθετείται μέσα στη Ζώνη Επικείμενης Ανάπτυξης: δεν είναι ούτε πολύ εύκολο, ούτε ουτοπικό. Είναι αυτό που χρειάζεσαι να γίνεις, για να φτάσεις εκεί που αξίζει να πας.
Τέσσερα εργαλεία για να εντοπίσεις τι θέλεις
1. Ημερολόγιο ζωτικότητας
Κράτησε σημειώσεις για τις στιγμές όπου νιώθεις πλήρως παρών, ενεργός, με νόημα. Αυτά τα επεισόδια φανερώνουν τι ενεργοποιεί την αυθεντική σου προσωπικότητα.
2. Σιωπηλό περιβάλλον
Επίλεξε να περάσεις χρόνο χωρίς εξωτερικά ερεθίσματα (οθόνες, συνομιλίες, ειδήσεις). Το κενό επιτρέπει στο εσωτερικό σου «θέλω» να αναδυθεί.
3. Αναστοχασμός μέσω τρίτου προσώπου
Φαντάσου πως δεν είσαι εσύ, αλλά ένας φίλος σου που σου μοιάζει σε εμπειρίες, αξίες και διλήμματα. Εκείνος βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι της ζωής του και σε ρωτάει: «Τι να κάνω; Τι αξίζει να επιδιώξω;» Τι του απαντάς; Ποιες επιθυμίες του θα αναγνώριζες ως αυθεντικές και ποιες ως κοινωνικά επιβεβλημένες; Αυτό το είδος προσωπικής εξωτερίκευσης βοηθά στη διάκριση ανάμεσα σε επιθυμίες που σε πάνε μπροστά και σε επιθυμίες που σε εξαντλούν. Προσφέρει αποστασιοποίηση, ενόραση και ηθική σαφήνεια.
4. Αντιστροφή προτεραιοτήτων
Αν μάθαινες πως έχεις 3 χρόνια ζωής, πού θα εστίαζες; Ποιοι στόχοι θα γίνονταν ανούσιοι; Ποιοι θα έμεναν;
Η κοινωνική κατασκευή των επιθυμιών
Το ανθρώπινο «θέλω» δεν διαμορφώνεται στο κενό· χτίζεται μέσα σε ένα σύνθετο πλέγμα κοινωνικών, πολιτισμικών και οικονομικών μηχανισμών. Η ίδια η γλώσσα με την οποία διατυπώνουμε τις επιθυμίες μας είναι κοινωνικό προϊόν: δεν μαθαίνουμε απλώς τι μπορούμε να θέλουμε, αλλά και πώς να το σκεφτόμαστε, να το εκφράζουμε και να το δικαιολογούμε.
Οι βασικοί μηχανισμοί:
1. Πολιτισμικές προσδοκίες & κοινωνικά σενάρια
Από μικρή ηλικία εσωτερικεύουμε αυτό που ο κοινωνιολόγος Erving Goffman θα αποκαλούσε «σεναριογραφία της ταυτότητας»: είμαστε μαθημένοι να ζούμε ρόλους — ο «επιτυχημένος επαγγελματίας», η «ευτυχισμένη μητέρα», ο «καινοτόμος επιχειρηματίας». Αυτά τα σενάρια ενσωματώνουν επιθυμίες, πολλές από τις οποίες δεν έχουν ποτέ υποβληθεί σε προσωπικό έλεγχο.
Π.χ. η επιθυμία για ατομική καριέρα συχνά δεν γεννιέται από το πάθος, αλλά από το κοινωνικό αίσθημα ότι η αδράνεια ισοδυναμεί με αποτυχία.
2. Η οικονομία της προσοχής
Σε μια ψηφιακή κοινωνία, η επιθυμία είναι νομισματικό προϊόν. Οι αλγόριθμοι δεν αντανακλούν απλώς το τι θέλουμε — το καθοδηγούν. Αν βλέπεις 50 φορές την ημέρα εικόνες με «ευτυχισμένους» ανθρώπους που ταξιδεύουν, γυμνάζονται ή κατακτούν επιχειρηματικά «όνειρα», αυτό δημιουργεί συνθήκες πλαστής επιθυμίας.
Η πλατφόρμα δεν σου λέει «θέλεις αυτό;». Σου λέει «όλοι οι άλλοι το θέλουν — εσύ;».
3. Καπιταλισμός του εαυτού
Η σύγχρονη ιδεολογία της αυτοβελτίωσης μετατρέπει την ταυτότητα σε διαρκές project. Όπως παρατηρεί η Eva Illouz, η επιθυμία για “αυθεντικότητα” και “αυτοπραγμάτωση” έχει πλέον εμπορευματοποιηθεί: από τα life coaching σεμινάρια ως τα apps διαλογισμού. Δεν είσαι αρκετός αν δεν θες να γίνεις κάτι καλύτερο. Η ακινησία ενοχοποιείται.
Αλλά το ερώτημα παραμένει: ποιος ορίζει το «καλύτερο»; Εσύ ή το σύστημα που σε εκπαιδεύει πως να μετράς την αξία σου;
Η επιθυμία δεν είναι ιδιωτική υπόθεση
Η διαμόρφωση ενός οράματος ζωής δεν είναι ατομική πράξη. Το να επιλέγεις συνειδητά τι θέλεις, προϋποθέτει να αναγνωρίσεις τις εξαρτήσεις της επιθυμίας σου από συστήματα που σε υπερβαίνουν.
Η απελευθέρωση από την πλαστή επιθυμία είναι μια μορφή κριτικής κοινωνικής σκέψης. Όπως έγραφε ο Cornelius Castoriadis, η αυτονομία προϋποθέτει όχι απλώς να ξέρεις ποιος είσαι, αλλά να κατανοείς πώς αυτός ο εαυτός έχει παραχθεί — και να τον επαναορίσεις με επίγνωση.
Σε έναν κόσμο γεμάτο προσδοκίες, προβαλλόμενες ζωές και εναλλακτικές ταυτότητες, το να ορίσεις τι θέλεις δεν είναι μικρό κατόρθωμα. Είναι μια πράξη ψυχολογικής ωριμότητας και κοινωνικής ενσυναίσθησης. Όχι μόνο επειδή σου επιτρέπει να χτίσεις μια ζωή με συνοχή, αλλά επειδή περιορίζει την παθητική αναπαραγωγή ξένων επιθυμιών.
Ένα ρεαλιστικό όραμα είναι πυξίδα. Σου προσφέρει κατεύθυνση με νόημα. Είναι η σταθερή γεωγραφία πάνω στην οποία τοποθετούνται οι επιλογές, οι κόποι, οι επιτυχίες και οι αποτυχίες σου.
Το πιο ώριμο «θέλω» είναι αυτό που διαμορφώθηκε αργά, μέσα από απόρριψη, παρατήρηση και δοκιμή. Είναι το «θέλω» που άντεξε στο χρόνο και στην αυτοαμφισβήτηση — και γι’ αυτό ακριβώς αξίζει να το ακολουθήσεις.
Όπως έλεγε ο Frankl, «Δεν έχει σημασία το τι περιμένεις εσύ από τη ζωή, αλλά το τι περιμένει η ζωή από εσένα». Κι αυτό τελικά ορίζει το όραμα σου αξίζει.
Πηγές
- René Girard (1977). Desire, Deceit, and the Novel.
- Daniel Kahneman (2011). Thinking, Fast and Slow.
- Viktor E. Frankl (1946). Man’s Search for Meaning.
- Lev Vygotsky (1978). Mind in Society.
- James Clear (2018). Atomic Habits.
- Angela Duckworth (2016). Grit: The Power of Passion and Perseverance.
- Barry Schwartz (2004). The Paradox of Choice.
- Festinger, L. (1954). A Theory of Social Comparison Processes.
- Eva Illouz (2007). Cold Intimacies: The Making of Emotional Capitalism.
- Cornelius Castoriadis (1987). The Imaginary Institution of Society.
