Με αφορμή τη συμπλήρωση 30 χρόνων από την κρίση των Ιμίων, το 1996, ετέθη στον δημόσιο διάλογο το ερώτημα εάν αποκομίσαμε κάποια μαθήματα. Η απάντηση εμπεριέχεται στον τρόπο αντιμετωπίσεως των πολλών μικρής εκτάσεως επεισοδίων που σημειώθηκαν έκτοτε, αλλά και στη στάση μας κατά τις δύο μείζονες κρίσεις που είχαμε με την Τουρκία μετά το 1996. Πρόκειται για την υβριδική επίθεση στον Εβρο (28 Φεβρουαρίου – 28 Μαρτίου 2020) και την έξοδο του σεισμογραφικού σκάφους «Ορούτς Ρέις» στην Ανατολική Μεσόγειο (Αύγουστος – Νοέμβριος 2020).
Η αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας στα Ιμια ξεκίνησε με ανταλλαγή διπλωματικών διακοινώσεων. Απέκτησε πολιτική διάσταση όταν ο τότε δήμαρχος Καλύμνου, πληροφορούμενος την αμφισβήτηση, τοποθέτησε μία ελληνική σημαία στο ένα από τα δύο νησιά. Δύο ημέρες μετά, την αντικατέστησαν με τουρκική σημαία οι δημοσιογράφοι ενός τουρκικού καναλιού. Από εκεί και πέρα όμως, η στρατιωτική κλιμάκωση υπήρξε αποκλειστική επιλογή της ελληνικής πλευράς. Ενα κατ’ ουσίαν διπλωματικό και νομικό θέμα με συμβολικής σημασίας πολιτικές προεκτάσεις συνοδεύθηκε από τεράστια κινητοποίηση των ελληνικών δυνάμεων. Στρατιωτική φρουρά εγκαταστάθηκε στο ένα από τα δύο νησιά, ενώ αποφασίστηκε η πλήρης ανάπτυξη του ελληνικού στόλου στο Αιγαίο. Η έξοδος από τον ναύσταθμο έγινε ενώπιον τηλεοπτικών φακών, που για ώρες κατέγραφαν τις κινήσεις των πλοίων. Εκ του αποτελέσματος συνειδητοποιήσαμε ότι είναι λανθασμένη η από πλευράς μας στρατιωτική κλιμάκωση κρίσεων. Απέναντί μας έχουμε ένα κράτος που επιδιώκει τέτοιες εξελίξεις. Εκτοτε, όταν έχουμε τέτοια επεισόδια τα αντιμετωπίζουμε με σκάφη του Λιμενικού, ενώ τα πολεμικά πλοία παρακολουθούν από κάποια απόσταση τα τεκταινόμενα.
Ενα δεύτερο μάθημα έχει να κάνει με τις διπλωματικές προσπάθειες τρίτων να φέρουν καταλλαγή. Το 1996 το θέμα είχε εναποτεθεί αποκλειστικώς και μόνον στην αμερικανική μεσολάβηση. Κατά την κρίση του «Ορούτς Ρέις», το 2020, ο νυν Αμερικανός πρόεδρος διήγε την πρώτη του θητεία. Η Ελλάδα, καλού κακού, ζήτησε τη διπλωματική βοήθεια και της Γερμανίας, αν και με περιορισμένα αποτελέσματα. Εκτοτε τα πράγματα έχουν γίνει χειρότερα. Τον Ιανουάριο του 2026 η Δανία, απολύτως πιστή σύμμαχος των ΗΠΑ, και οι Κούρδοι της Συρίας, η μόνη αξιόπιστη δύναμη της περιοχής στον πόλεμο κατά του Ισλαμικού Κράτους, εγκαταλείφθηκαν από την υπερδύναμη. Ούτε και τα ευρωπαϊκά κράτη διαθέτουν το κύρος για μία τέτοια μεσολάβηση. Οι ισχυρές ελληνικές ένοπλες δυνάμεις συνιστούν τη μοναδική αξιόπιστη αποτροπή σε τέτοιες κρίσεις. Ευτυχώς, τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει σε αυτόν τον τομέα άλματα.
Ενα τρίτο μάθημα αφορά την επιλογή των Τούρκων να ωθούν τα πράγματα στα άκρα, αλλά και να μη θέλουν να φανούν ότι θα ρίξουν εκείνοι την πρώτη σφαίρα. Η ελληνική πλευρά το γνωρίζει. Κατά καιρούς, όμως, έχει θέσει και όρια στις συνεχιζόμενες προκλήσεις. Χαρακτηριστική υπήρξε η φράση του αρχηγού ΓΕΕΘΑ το 2020 για την πιθανότητα να επιχειρήσουν Τούρκοι στρατιώτες να ανέβουν σε βραχονησίδα. Είχε αναφέρει ότι «πρώτα θα τους κάψουμε και μετά θα ρωτήσουμε ποιοι είναι». Καλό είναι να υπάρχουν σε όλες τις πιθανές εστίες εντάσεως με την Τουρκία τέτοιες σαφείς κόκκινες γραμμές. Λειτουργούν αποτρεπτικά.
Λανθασμένη κλιμάκωση – Η αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας στα Ιμια ξεκίνησε με ανταλλαγή διπλωματικών διακοινώσεων. Η στρατιωτική κλιμάκωση υπήρξε επιλογή της ελληνικής πλευράς. Εκ του αποτελέσματος, συνειδητοποιήσαμε ότι ήταν λανθασμένη.
Υπάρχουν ωστόσο και απόνερα. Από το 1996 έχει γίνει συνήθεια να «ανακαλύπτουν» οι γείτονές μας κατά καιρούς διάφορα. Οι περισσότερες «ανακαλύψεις» τους μένουν στο διπλωματικό επίπεδο. Σε κάποιες περιπτώσεις αναιρούνται εν τοις πράγμασι από την ίδια την Τουρκία. Επί παραδείγματι, το 2020-21 είχαμε την αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας σε μεγάλα και ρητώς κατονομαζόμενα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου λόγω του ότι τα έχουμε στρατιωτικοποιήσει. Ακολούθησε όμως, το 2023, η συμφωνία να εισέρχονται Τούρκοι πολίτες σε αυτά ακριβώς τα νησιά, με ειδική προξενική θεώρηση (βίζα) ταχείας εκδόσεως. Σε άλλες περιπτώσεις ξεχνιούνται. Ετσι φαίνεται να έχει γίνει με την αμφισβήτηση του ελληνοτουρκικού πρωτοκόλλου του 1926, βάσει του οποίου έγινε η χάραξη της συνοριακής γραμμής στον Εβρο. Αυτές οι παλινδρομήσεις δεν αναιρούν το γεγονός ότι οι Τούρκοι μετά τα Ιμια έχουν πραγματικά αφηνιάσει αμφισβητώντας τα πάντα με στόχο να δημιουργήσουν διεθνώς την εντύπωση ότι στο Αιγαίο δεν υπάρχει ένα σαφές νομικό καθεστώς.
Το δεύτερο πρόβλημα είναι πιο σοβαρό. Η αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας σε απροσδιόριστο αριθμό νησιών έχει δυναμιτίσει τη θέση της Αθήνας περί προσφυγής στη Χάγη για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας. Για να συναινέσει η Aγκυρα σε δικαστική προσφυγή για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας, θα απαιτήσει να τεθεί παράλληλα και το θέμα της κυριαρχίας επί των νησιών. Προφανώς δεν υπάρχει ελληνική κυβέρνηση που θα δεχθεί κάτι τέτοιο. Συνεπώς, το Διεθνές Δικαστήριο μετά το 1996 έχει πρακτικώς τεθεί εκτός συζητήσεως.
O κ. Aγγελος Μ. Συρίγος είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου και Εξωτερικής Πολιτικής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, βουλευτής Ν.Δ. στην Α΄ Αθηνών.
