Το Ιράν βιώνει ίσως τη χειρότερη κρίση από την εποχή της Ισλαμικής Επανάστασης πριν από περίπου πέντε δεκαετίες. Μια διαμαρτυρία που ξεκίνησε με αφορμή οικονομικά αιτήματα εξελίχθηκε σε διαδηλώσεις εναντίον του ισλαμιστικού καθεστώτος, που έχουν εξαπλωθεί σε πολύ μεγάλο μέρος της χώρας, με πολλές εκατοντάδες νεκρούς και χιλιάδες συλληφθέντες.
Το αίτημα για πολιτική αλλαγή στο Ιράν είναι κυρίαρχο μεταξύ των διαδηλωτών, ανεξάρτητα από το αν θα υπάρξει αμερικανική επέμβαση ή όχι.
Οι άνθρωποι που διαδηλώνουν σήμερα, μάλλον δεν θυμούνται τα χρόνια διακυβέρνησης του σάχη
Ωστόσο, όπως επισημαίνει σε εκτεταμένο ρεπορτάζ η εφημερίδα The Washington Post, οι διαιρέσεις στην αντιπολίτευση στο Ιράν είναι τόσο βαθιές και τόσο παλιές, που είναι πολύ δύσκολο να αναδείξουν μια ηγεσία για το μέλλον.
Ποιος είναι ο Ρεζά Παχλαβί
Αυτήν τη στιγμή, η μόνη φωνή που ακούγεται ξεκάθαρα είναι αυτή του Ρεζά Παχλαβί. Ο γιος του σάχη του Ιράν που εκθρονίστηκε το 1979, ζει στις ΗΠΑ. Καλεί τους Ιρανούς σε διαδηλώσεις και γενικές απεργίες, ενώ ζήτησε από τον Αμερικανό πρόεδρο να κάνει πράξη την απειλή του και να επέμβει στο Ιράν. Συναντήθηκε και με τον Στιβ Γουίτκοφ, ειδικό απεσταλμένο του Λευκού Οίκου.
Αλλά ενώ ο Παχλαβί προσπαθεί να παρουσιαστεί ως ηγέτης της αντιπολίτευσης στο Ιράν, δεν είναι ο μόνος. Εκτός από τους μοναρχικούς, στη χώρα αυτή υπάρχουν εθνοτικές μειονότητες, ρεπουμπλικάνοι, αριστεροί, πρώην υποστηρικτές της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Και όλες αυτές οι ομάδες έχουν διαφορετική άποψη για το ποια θα πρέπει να είναι η μορφή της μελλοντικής κυβέρνησης του Ιράν. Αν, βεβαίως, καταρρεύσει το ισλαμικό καθεστώς, πράγμα που προς το παρόν δεν φαίνεται να συμβαίνει.
Ο Ρεζά Παχλαβί / REUTERS/Abdul Saboor
Όπως επισημαίνει η αμερικανική εφημερίδα, ανεξάρτητα από το μέγεθος των διαμαρτυριών, οι πολιτικοί ειδικοί λένε ότι μια διχασμένη αντιπολίτευση καθιστά λιγότερο πιθανό το καθεστώς να πέσει ειρηνικά. Και χωρίς ενωμένη, οργανωμένη αντιπολίτευση, που θα μπορούσε να δημιουργήσει εμπιστοσύνη μεγάλο μέρος των Ιρανών θα διστάσουν να κινητοποιηθούν.
Από τη «νοσταλγία» στην πραγματικότητα
Ένας από τους λόγους που ο Παχλαβί παρουσιάζεται ως ηγετική φυσιογνωμία είναι το όνομά του και η νοσταλγία που προκαλεί σε ένα μέρος του πληθυσμού. Αν και οι άνθρωποι που διαδηλώνουν σήμερα, μάλλον δεν θυμούνται τα χρόνια διακυβέρνησης του πατέρα του. Ούτε και τους λόγους που εκθρονίστηκε (διαφθορά, σπατάλη, αυταρχισμός κ.λπ.).
Ο Ρεζά Παχλαβί πάντως δεν κάνει καμία προσπάθεια να προσεγγίσει τις άλλες ομάδες της αντιπολίτευσης στο Ιράν. Παρουσιάζεται ως ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης, καθώς διαδηλωτές στο εσωτερικό της χώρας συχνά φώναζαν συνθήματα υπέρ της μοναρχίας.
Διαδήλωση στο Λονδίνο με φωτογραφίες του Παχλαβί / REUTERS/Isabel Infantes
Σύμφωνα με τον Άντριου Γκαλιλί, της Εθνικής Ένωσης για τη Δημοκρατία στο Ιράν, που συνδέεται με τον Παχλαβί: «Πολλοί άνθρωποι που φωνάζουν «Ζήτω ο Σάχης» και «αυτή είναι η τελική μάχη! Ο Παχλαβί θα επιστρέψει» θέλουν σαφώς την επιστροφή της συνταγματικής μοναρχίας και της δυναστείας των Παχλαβί».
«Αυτό που είναι σημαντικό είναι να μη χάσουμε την ορμή μας»
Σε δήλωσή του στην Washington Post υποστήριξε ότι η υποστήριξη προς τον Παχλαβί «δεν περιορίζεται στους μοναρχικούς, που αποτελούν ένα πολύ μεγάλο τμήμα του ιρανικού πληθυσμού. Έχει μια ισχυρή βάση υποστήριξης μεταξύ των ρεπουμπλικανών Ιρανών που απορρίπτουν την κληρική διακυβέρνηση», λέει. Και υποστηρίζει ότι και αυτοί «βλέπουν τον Πρίγκιπα Διαδόχου Ρεζά Παχλεβί ως τον μόνο ηγέτη που μπορεί να καθοδηγήσει το Ιράν μέσω της επανάστασης και στη συνέχεια της μετάβασης στη δημοκρατία».
Ωστόσο, επισημαίνει η εφημερίδα, συνεντεύξεις με μέλη της αντιπολίτευσης του Ιράν και οι δημόσιες δηλώσεις τους δείχνουν ότι πολλοί παραμένουν καχύποπτοι για την αξίωση του Παχλαβί. Επίσης, θέτουν όρια στην υποστήριξή του.
Διαιρέσεις και διχόνοια
Οι διαιρέσεις μεταξύ της αντιπολίτευσης έγιναν εμφανείς το 2023, την τελευταία φορά που το Ιράν συγκλονίστηκε από πανεθνικές διαμαρτυρίες. Τότε, εξέχουσες προσωπικότητες αντιπολίτευσης, που βρίσκονται στη διασπορά, ανακοίνωσαν ότι θα έβαζαν στην άκρη τις διαφορές τους. Και πως είχαν σχηματίσει έναν συνασπισμό για να εργαστούν για ένα κοσμικό, δημοκρατικό Ιράν. Μεταξύ των προσώπων που μετείχαν στην πρωτοβουλία ήταν ο Παχλαβί και μια Ιρανή ηθοποιός και ακτιβίστρια για τα δικαιώματα των γυναικών.
«Μπορεί να μην συμφωνούμε σε όλα», δήλωσε τότε ο Παχλαβί σε εκδήλωση που έφτασε μέσω διαφόρων καναλιών στο Ιράν. «Αυτό που είναι σημαντικό είναι να μη χάσουμε την ορμή μας».
SOCIAL MEDIA/via REUTERS
Δύο μήνες αργότερα, ο συνασπισμός είχε διαλυθεί. Αιτία, διαφωνίες σχετικά με την ένταξη, έλλειψη στρατηγικής σκέψης και οργάνωσης. Αλλά και η έντονη αντίθεση μεγάλου μέρους της βάσης υποστήριξης του Παχλαβί.
Ο Σαΐντ Γασεμινετζά, σύμβουλος του Παχλαβί και οικονομικός σύμβουλος του Ιδρύματος για την Υπεράσπιση των Δημοκρατιών, το έθεσε ως εξής: «Αν ο Πρίγκιπας Διάδοχος ήταν το πρόβλημα και άλλα μέλη του συνασπισμού είχαν σημαντική υποστήριξη μεταξύ των Ιρανών, τότε ο υπόλοιπος συνασπισμός θα έπρεπε να μπορούσε να λειτουργήσει, να κινητοποιηθεί και να ηγηθεί χωρίς αυτόν».
«Δεν θα είχα υποστηρίξει ποτέ αυτόν τον τύπο (τον Παχλαβί) στο παρελθόν. Αλλά δεν έχουμε άλλη επιλογή»
Η Μαζί Αλινατζάντ, ακτιβίστρια και δημοσιογράφος με έδρα τις ΗΠΑ, που κάνει αγώνα κατά του υποχρεωτικού νόμου περί χιτζάμπ του Ιράν, ήταν βασικό μέλος του συνασπισμού του 2023. Αρνήθηκε να σχολιάσει.
Ζητούν ειρηνική μετάβαση
Μέσα στο Ιράν, η σκληρή καταστολή έχει παραλύσει την κοινωνία των πολιτών. Και της έχει στερήσει τους πιο χαρισματικούς και δημοφιλείς ηγέτες της, αν και ορισμένοι εξακολουθούν να μιλούν και να οργανώνονται παρά τον μεγάλο κίνδυνο. Στις πρώτες ημέρες των διαμαρτυριών, 17 Ιρανοί ακτιβιστές, δημοσιογράφοι και πρώην κυβερνητικοί αξιωματούχοι εξέδωσαν δήλωση ζητώντας μια ειρηνική μετάβαση από την Ισλαμική Δημοκρατία.
Μεταξύ των υπογραφόντων ήταν ο Μοσταφά Τατζαντέχ, πρώην υφυπουργός Εσωτερικών, που είχε επιχειρήσει μια στοιχειώδη μεταρρύθμιση. Από το 2009 μπαινοβγαίνει στη φυλακή. Ο Τατζαντέχ έχει ζητήσει τον τερματισμό της κληρικής διακυβέρνησης μέσω μιας εκλεγμένης συντακτικής συνέλευσης, αλλά αντιτίθεται στη βίαιη ανατροπή της κυβέρνησης.
Το κείμενο υπέγραψε και η Ναργκίς Μοχαμαντί, που πήρε το Νόμπελ Ειρήνης το 2023 για το έργο της για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ενώ εξέτιε μακρά ποινή φυλάκισης. Αφέθηκε ελεύθερη με ιατρική άδεια στα τέλη του 2024, αλλά συνελήφθη βίαια τον Δεκέμβριο από τις δυνάμεις ασφαλείας.
Τι δείχνουν οι δημοσκοπήσεις
Ο Αμάρ Μαλεκί, πολιτικός επιστήμονας στο Πανεπιστήμιο Τίλμπουργκ στην Ολλανδία, διεξάγει δημοσκοπήσεις στο Ιράν. Επισήμανε στην Washington Post ότι η έρευνά του διαπίστωσε ότι ο Παχλαβί έχει ισχυρή υποστήριξη από το ένα τρίτο των Ιρανών. Επίσης, ένα τρίτο των πολιτών αντιτίθεται στον Παχλαβί. Και οι υπόλοιποι δηλώνουν αναποφάσιστοι. Θα μπορούσαν να τον υποστηρίξουν, υπό όρους.
«Μόνο με διαμαρτυρίες και με την υποστήριξη των δύο τρίτων της κοινωνίας, δεν μπορείς να αλλάξεις το καθεστώς χωρίς διεθνή υποστήριξη», επισημαίνει ο Μαλεκί. «Και ακόμα κι αν το καθεστώς αλλάξει, δεν μπορείς να επιτύχεις σταθερότητα χωρίς να διευκολύνεις άλλες ομάδες της αντιπολίτευσης».
Επιπλέον, συνεντεύξεις με διαδηλωτές στο Ιράν, πριν επιβληθεί ο αποκλεισμός του διαδικτύου, έδειξαν ότι ακόμη και μεταξύ των υποστηρικτών του Παχλαβί, υπάρχουν διαφορετικές απόψεις για τον πιθανό μελλοντικό του ρόλο.
«Όταν αναλαμβάνεις την ευθύνη και λες “Είμαι ηγέτης”, πρέπει να καθορίσεις τα επόμενα βήματά σου»
Άλλοι πιστεύουν ότι είναι ο μόνος που μπορεί να ηγηθεί της εξέγερσης. Άλλοι ότι πρέπει να έχει συμβολικό ρόλο, στη διάρκεια μιας μεταβατικής περιόδου.
Ενώ μια γυναίκα είπε: «Δεν θα είχα υποστηρίξει ποτέ αυτόν τον τύπο στο παρελθόν. Αλλά δεν έχουμε άλλη επιλογή. Δεν υπάρχει δρόμος πίσω, μόνο μπροστά. Αν δεν συσπειρωθούμε γύρω του και δεν ενωθούμε, θα θαφτούμε εδώ».
Ο ρόλος των εθνοτικών μειονοτήτων
Φυσικά, η υποστήριξη προς τον Παχλαβί είναι χαμηλότερη σε περιοχές με μεγάλο πληθυσμό εθνοτικών μειονοτήτων. Κούρδοι, Αζέροι Τούρκοι ή Βαλούχοι δεν τον εμπιστεύονται, δήλωσε ο Μαλεκί.
Σύμφωνα με τη Φαρίμπα Μπαλόχ, ακτιβίστρια με έδρα το Λονδίνο που υποστηρίζει τα δικαιώματα της μειονότητας των Βαλούχων, ο Παχλαβί δεν κατάφερε να προσεγγίσει τις εθνοτικές μειονότητες. Δεν κατανοεί τις ανάγκες τους ούτε παρέχει ένα σχέδιο για το πώς οι μαζικές διαμαρτυρίες θα οδηγήσουν στην ανατροπή του καθεστώτος. «Όταν αναλαμβάνεις την ευθύνη και λες “Είμαι ηγέτης”, πρέπει να καθορίσεις τα επόμενα βήματά σου», επισημαίνει.
Το ίδιο λέει ο Αμπντουλάχ Μοχταντί, γενικός γραμματέας του Κόμματος Κομάλα του Ιρανικού Κουρδιστάν και βασικό μέλος του συνασπισμού του 2023. Αναφέρει ότι, απ’ όσο γνωρίζει, ο Παχλαβί δεν είχε προσεγγίσει κουρδικές ομάδες στο Ιράν για να ξεκινήσει διάλογο.
«Έχουμε ηθική ευθύνη να δράσουμε τώρα. Αύριο θα είναι πολύ αργά»
Οι άνθρωποι που τον περιστοιχίζουν, διαφωνούν. Ο Γκαλιλί λέει ότι ο Παχλαβί είναι ενωτική προσωπικότητα που έχει προσεγγίσει εθνοτικές μειονότητες, ακτιβίστριες γυναικών και αντιφρονούντες. Και ο Γασεμιντζάντ υποστηρίζει ότι ο συνασπισμός του Παχλαβί περιελάμβανε εθνοτικές και θρησκευτικές μειονότητες και άτομα διαφορετικών πολιτικών πεποιθήσεων.
Τι φοβάται η αντιπολίτευση
Πολλοί αντίπαλοι του ιρανικού καθεστώτος μοιράζονται σε μεγάλο βαθμό την ελπίδα για ένα δημοκρατικό, πλουραλιστικό μέλλον. Αλλά επίσης ανησυχούν ότι η ανάδειξη του Παχλαβί σε εξέχουσα προσωπικότητα της αντιπολίτευσης ανοίγει την πόρτα για ένα αντίθετο αποτέλεσμα.
Η Μαχντί Γκολρού, δημοσιογράφος και ακτιβίστρια η οποία ήταν φυλακισμένη στο Ιράν και τώρα ζει στη Σουηδία, το εξήγησε. Είπε ότι φοβάται ότι η ανύψωση μιας μόνο προσωπικότητας θα οδηγήσει σε μια νέα ολοκληρωτική κυβέρνηση.
Επίσης, μέλη της αντιπολίτευσης κατηγορούν τώρα, εν μέρει, τους εαυτούς τους και τους δικούς τους συμμάχους. Κυρίως για την αποτυχία τους να προσφέρουν στους Ιρανούς μια εναλλακτική λύση στην οποία θα μπορούσαν να στραφούν.
Ο Καβέχ Σαρόοζ, δικηγόρος και ακτιβιστής για τα ανθρώπινα δικαιώματα με έδρα τον Καναδά, έγραψε στο Instagram: «Τα τελευταία δύο χρόνια, ήμουν μέλος αμέτρητων ομάδων ανθρώπων που σκέφτονταν όπως εγώ, αλλά δεν μπορούσαν να αφήσουν στην άκρη τις μικρές διαφορές και να συνεργαστούν (σίγουρα δεν είμαι αθώος εδώ)».
Ο Σαρόοζ έκανε έκκληση στους ανθρώπους που συμμερίζονται την επιθυμία για ένα δημοκρατικό Ιράν να σχηματίσουν επιτέλους ένα ενιαίο μέτωπο. «Αυτή μπορεί να είναι η πιο κρίσιμη στιγμή στην ιστορία του Ιράν τις τελευταίες δεκαετίες», έγραψε. «Έχουμε ηθική ευθύνη να δράσουμε τώρα. Αύριο θα είναι πολύ αργά».
