Ο Αντώνης Μανιτάκης διαδέχθηκε τον Αριστόβουλο Μάνεση το 1982 στην ονομαστή έδρα του Συνταγματικού Δικαίου στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Κι όλα τα χρόνια που δίδαξε στη Σχολή τον βάραινε μια και μόνη ευθύνη και φιλοδοξία, όπως έγραψε στον αποχαιρετιστήριο λόγο του: «Να φανώ αντάξιος κληρονόμος και να βγάλω αντάξιούς του μαθητές. Μόνο τότε θα νιώσω ότι έχω εκπληρώσει το χρέος μου απέναντι στον ίδιο και στους μαθητές της Σχολής», της οποίας υπήρξε «σαρξ εκ της σαρκός».
Η φιλοδοξία του αυτή έγινε πραγματικότητα. Ο Μανιτάκης υπήρξε γνήσιος συνεχιστής του Μάνεση, τον τίμησε με τη γνώση, τη σοφία, την καρδιά και, πάνω απ’ όλα, το ήθος του.
Σαφής, πειστικός, καίριος στη διατύπωση των εννοιών, στην προφορική του διδασκαλία και στα συγγράμματά του, γοητευτικός στο μάθημα, δάσκαλος και στοχαστής παράλληλα, μεγάλωσε γενιές νέων επιστημόνων. Το πανεπιστήμιο ήταν η ζωή του· πρόσφερε τον εαυτό του αφειδώλευτα στα νέα παιδιά, που του αντιγύριζαν αγάπη και σεβασμό. Είχε το χάρισμα να μιλάει θεσμικά και από καρδιάς. Μαχητικός στις απόψεις του, οξύς ίσως αλλά ποτέ απρεπής, τις υποστήριζε με πάθος. Δεν δίσταζε όμως να αλλάξει άποψη όταν οι συνθήκες ή τα επιχειρήματα των άλλων τον έπειθαν, χωρίς να προσπαθεί να το κρύψει. Αντίθετα το παραδεχόταν, κι αυτό με τον πιο γοητευτικό τρόπο.
Δούλεψε εντατικά στη δυναμική ομάδα συνταγματολόγων του Ομίλου Μάνεση για να αναδείξει τις σχέσεις ανάμεσα στο κράτος δικαίου, στην πολιτική και στη δημοκρατία. Για πάνω από τρεις δεκαετίες δίδαξε στο αμφιθέατρο τη σύνδεση του δικαίου με την ισότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη, καθηλώνοντας τους φοιτητές του. Τα γραπτά του είχαν ύφος και γοητεία λογοτεχνικού κειμένου με επιστημονική ακρίβεια.
Ο «μαγικός αυλός»
Δρούσε πάντα ως υπεύθυνος πολίτης και πρωτοστατούσε σε μάχες για τη δημοκρατία και τον πολιτισμό: ας θυμηθούμε τους αγώνες του να παραμείνει η Ροτόντα μνημείο και σύμβολο πολιτιστικής ταυτότητας της αγαπημένης του Θεσσαλονίκης, όπως και να διαφυλαχθεί το βιομηχανικό συγκρότημα της Αλλατίνης. Σχολίαζε με αιχμηρό τρόπο την πραγματικότητα, με λόγο επιστημονικό και βαθύτατα πολιτικό, ποτέ κομματικό. «Τα πολιτικά προβλήματα είναι τόσο δύσκολα, πολυσύνθετα και ριζωμένα, που δεν μπορούν να λυθούν με συνταγματικές αναθεωρήσεις. Το Σύνταγμα δεν είναι ο μαγικός αυλός που η μουσική απαλύνει και εξαφανίζει ως διά μαγείας τα χρόνια πολιτικά δεινά μιας χώρας», είχε πει.
Διατύπωνε με παρρησία την άποψή του για τα καίρια συνταγματικά θέματα: τις σχέσεις Εκκλησίας και Κράτους, τη διάκριση των εξουσιών, την κρίση αξιοπιστίας και το τέλος του μεταπολιτευτικού πολιτικού παραδείγματος, το πανεπιστημιακό άσυλο, τα ιδιωτικά ΑΕΙ, την «κρυφή γοητεία» του άρθρου 28 του Συντάγματος και τόσα άλλα.
Παρά την έντονη κοινωνική του δράση, κατόρθωσε να μείνει μακριά από τη θεσμική φασαρία και τοξικότητα. Χαρισματικός και σεμνός, φώτιζε τον χώρο με το χαμόγελο, το χιούμορ και το αβίαστο γέλιο του, κατορθώνοντας να μεταδώσει στον περίγυρό του θετική διάθεση και αισιοδοξία, ακόμη και στις πιο δύσκολες περιστάσεις. Συνεισέφερε το κύρος, τις γνώσεις και την εργατικότητά του στις δημόσιες θέσεις που κλήθηκε να υπηρετήσει στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, προσφέροντας μεγάλη υπηρεσία στην πατρίδα.
Υπήρξε σταθερός υποστηρικτής της ανάγκης ενός λόγου που θα οδηγούσε σε διέξοδο της χώρας από τη δεινή κατάσταση που είχε περιέλθει. Λόγου, όχι μόνο ανάλυσης των αιτίων και καταγγελίας των υπευθύνων, αλλά θετικού και υπεύθυνου, που να σηματοδοτεί την ανασύνθεση του πολιτικού και κοινωνικού μας ιστού, ώστε τα προβλήματα να αντιμετωπισθούν με τον καλύτερο τρόπο. Ενθερμος θιασώτης του συνταγματικού πατριωτισμού, τον αποσυνέδεε από τον εθνοκεντρισμό και τον τοποθετούσε στη σωστή του διάσταση.
Πίστευε ότι η δημοκρατία ζει με τις κρίσεις. Είναι ένα πολίτευμα της σύγκρουσης, της αμφισβήτησης, της διαμαρτυρίας, που το Σύνταγμα επιτρέπει και κατοχυρώνει, ενώ ταυτόχρονα διαθέτει την ικανότητα να τις τιθασεύει, να τις ελέγχει και τελικά να τις υπερβαίνει.
Η προσφορά στους νέους – Το πανεπιστήμιο ήταν η ζωή του· πρόσφερε τον εαυτό του αφειδώλευτα στα νέα παιδιά, που του αντιγύριζαν αγάπη και σεβασμό.
Ο Αντώνης Μανιτάκης είχε λεβεντιά, ανθρωπιά και καθαρό βλέμμα. Τα τελευταία χρόνια έκανε κινήσεις συμφιλίωσης με ανθρώπους με τους οποίους είχε συγκρουστεί. Υπήρχαν όμως και άλλοι που τους διέγραψε οριστικά. Την απογοήτευσή του για πρόσωπα και καταστάσεις την έζησα από κοντά.
Θεσσαλονίκη και Πήλιο
Είχα τη χαρά να μοιραστώ μαζί του συζητήσεις στη Θεσσαλονίκη και στην Αθήνα για πάνω από 40 χρόνια. Μας συνέδεαν αισθήματα αγάπης, εκτίμησης, αμοιβαίου σεβασμού που δεν κλονίστηκαν ποτέ.
Μια από τις πιο έντονες στιγμές στη θητεία μου ως Προέδρου της Δημοκρατίας ήταν το βράδυ της παρουσίασης του τελευταίου του βιβλίου «Η κυριαρχία στο θολό τοπίο της παγκόσμιας διακυβέρνησης», όταν μίλησε για μένα με ιδιαίτερα συγκινητικά λόγια.
Παρά το ότι τον τελευταίο καιρό η υγεία του είχε επιβαρυνθεί, μετά και από προβλήματα με τη μέση που δυσκόλευαν τη μετακίνηση, δεν πάψαμε ποτέ να επικοινωνούμε τακτικά, ανταλλάσσοντας προβληματισμούς για όσα συνέβαιναν.
Μιλούσαμε για κοινούς φίλους: τον συμφοιτητή του Γιώργο Βέλτσο, που τον είχε στεφανώσει στις Βρυξέλλες στον πρώτο γάμο του, και τον επίσης συμφοιτητή του Διονύση Σαββόπουλο, με τον οποίο κατοικούσαν νέοι στην ίδια γειτονιά και τον είχε συγκλονίσει η αντιφώνησή του στη Φιλοσοφική του ΑΠΘ, όταν ανακηρύχθηκε επίτιμος διδάκτορας. Και βέβαια μιλούσαμε για το αγαπημένο του Πήλιο, όπου είχαμε συναντηθεί με κοινούς φίλους, στο Καλαμάκι, πολλά καλοκαίρια πριν. Στο χωριό αυτό απολάμβανε στιγμές ηρεμίας και οικογενειακής γαλήνης στη φύση με τη σύζυγό του Κλύττα και τα εγγόνια του, για τα οποία τόσο καμάρωνε και χαιρόταν να συζητάει μαζί τους.
Το Πάσχα μου έγραψε, «μόλις παρακολούθησα τον Επιτάφιο στο Καλαμάκι… Αισθάνομαι την ανάγκη να ξαποστάσω και να μην κάνω τίποτα. Αρκετά έκανα στη ζωή μου».
Και ήρθε τώρα η ώρα ο υπέροχος αυτός άνθρωπος να ξεκουραστεί οριστικά, αφήνοντας όμως πίσω του ένα δυσαναπλήρωτο κενό. Η φυσική του παρουσία, η γνησιότητα, ο αυθορμητισμός, η ανθρωπιά και η γοητεία του μας λείπουν ήδη. Πολύ. Είμαι όμως βέβαιη ότι ο χαρακτήρας και το έργο του, πλούσιο και εξαιρετικά σημαντικό, θα συνεχίσει να φωτίζει γενιές νέων επιστημόνων.
Καλό ταξίδι, Αντώνη αγαπημένε!
*Η κ. Κατερίνα Σακελλαροπούλου είναι τέως Πρόεδρος της Δημοκρατίας, επίτιμη πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας.
