Η προέλευση του σύγχρονου ανθρώπου από την Αφρική φαίνεται πως ήταν πολύ πιο σύνθετη απ’ ό,τι υπέθεταν παλαιότερα οι απλούστερες εκδοχές της ανθρώπινης εξελικτικής ιστορίας.
Μια εκτεταμένη γενετική ανάλυση, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature το 2023, αμφισβητεί την ιδέα ότι όλοι οι σύγχρονοι άνθρωποι προήλθαν από έναν και μοναδικό προγονικό πληθυσμό. Και προτείνει ένα πιο περίπλοκο σενάριο, στο οποίο πρώιμες ανθρώπινες ομάδες ήταν διασκορπισμένες σε διαφορετικές περιοχές της Αφρικής και αναμειγνύονταν μεταξύ τους για μεγάλα χρονικά διαστήματα.
Οι επιστήμονες συμφωνούν γενικά ότι ο Homo sapiens εμφανίστηκε στην Αφρική. Το δύσκολο ερώτημα είναι πώς οι πρώιμοι ανθρώπινοι πληθυσμοί χωρίστηκαν, μετακινήθηκαν, επανασυνδέθηκαν και επηρέασαν ο ένας τον άλλον μέσα στην ήπειρο. Η νέα μελέτη επιχειρεί να απαντήσει ακριβώς σε αυτό, συγκρίνοντας γενετικό υλικό από σημερινούς αφρικανικούς πληθυσμούς με απολιθωματικά δεδομένα από πρώιμους πληθυσμούς Homo sapiens, αναφέρει το Science Daily.
Σύμφωνα με την Brenna Henn, καθηγήτρια Ανθρωπολογίας και ερευνήτρια στο Κέντρο Γονιδιώματος του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια στο Ντέιβις, η αβεβαιότητα γύρω από την ανθρώπινη καταγωγή οφείλεται στα περιορισμένα απολιθώματα και στο λιγοστό αρχαίο DNA. Επιπλέον, το απολιθωματικό αρχείο δεν συμφωνεί πάντα με τα μοντέλα που βασίζονται στο σύγχρονο DNA. Η Henn συνυπέγραψε τη μελέτη μαζί με τον Simon Gravel του Πανεπιστημίου McGill.
Πριν και μετά τον αρχαιότερο διαχωρισμό
Η ερευνητική ομάδα εξέτασε διαφορετικά σενάρια για την ανθρώπινη εξέλιξη και τις μετακινήσεις πληθυσμών στην Αφρική, αξιοποιώντας γονιδιωματικά δεδομένα από τη νότια, την ανατολική και τη δυτική Αφρική – ανάμεσά τους και 44 νέα γονιδιώματα από σύγχρονους ανθρώπους της φυλής Nama στη νότια Αφρική. Οι Nama είναι αυτόχθονος πληθυσμός με ασυνήθιστα υψηλά επίπεδα γενετικής ποικιλότητας, γεγονός που τους καθιστά ιδιαίτερα σημαντικούς για τη μελέτη της βαθιάς ανθρώπινης ιστορίας.
Τα δείγματα συλλέχθηκαν από σάλιο μεταξύ 2012 και 2015. Η ανάλυσή τους βοήθησε τους ερευνητές να ελέγξουν αν η προέλευση του σύγχρονου ανθρώπου ταιριάζει με το μοντέλο μιας ενιαίας πηγής ή με ένα ευρύτερο, πιο διασυνδεδεμένο σενάριο.
Το μοντέλο που ταίριαξε καλύτερα στα δεδομένα δείχνει ότι ο αρχαιότερος διαχωρισμός μεταξύ πρώιμων ανθρώπινων πληθυσμών, ο οποίος εξακολουθεί να ανιχνεύεται στους σημερινούς ανθρώπους, συνέβη περίπου πριν από 120.000 έως 135.000 χρόνια. Πριν από αυτόν τον διαχωρισμό, δύο ή περισσότεροι πληθυσμοί του γένους Homo, με μικρές γενετικές διαφοροποιήσεις μεταξύ τους, αντάλλασσαν γονίδια για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Ακόμη και μετά τον διαχωρισμό, οι μετακινήσεις και οι επιμειξίες συνεχίστηκαν.
Οι ερευνητές συμπεραίνουν ότι οι ρίζες του σύγχρονου ανθρώπου δεν βρίσκονταν σε έναν απομονωμένο πληθυσμό, αλλά σε ένα χαλαρό δίκτυο συνδεδεμένων πληθυσμών, με συνεχή ροή γονιδίων.
Το μοντέλο αυτό μπορεί να εξηγήσει καλύτερα τη σημερινή ανθρώπινη γενετική ποικιλότητα, χωρίς να χρειάζεται να υποθέσουμε σημαντικές συνεισφορές από κάποιο άγνωστο αρχαϊκό είδος ανθρώπου στην Αφρική. Παλαιότερα, πιο σύνθετα μοντέλα προέβλεπαν τέτοιες αρχαϊκές συνεισφορές, ενώ το νέο μοντέλο δείχνει ότι η ίδια η δομή των πρώιμων πληθυσμών μπορεί να εξηγεί τα δεδομένα.
Η ερμηνεία των απολιθωμάτων
Η μελέτη έχει σημασία και για την ερμηνεία των απολιθωμάτων. Σύμφωνα με τους συγγραφείς, μόνο το 1% έως 4% της γενετικής διαφοροποίησης μεταξύ σημερινών ανθρώπινων πληθυσμών μπορεί να αποδοθεί σε διαφορές ανάμεσα σε εκείνους τους αρχικούς πληθυσμούς. Εφόσον οι πρώιμες ομάδες συνέχιζαν να αναμειγνύονται, πιθανότατα δεν διέφεραν έντονα στην εμφάνιση. Αυτό σημαίνει ότι απολιθώματα με πολύ διαφορετικά μορφολογικά χαρακτηριστικά, όπως ο Homo naledi, είναι λιγότερο πιθανό να ανήκουν σε γραμμές που συνέβαλαν άμεσα στην εξέλιξη του Homo sapiens.
Μεταγενέστερες έρευνες ενίσχυσαν αυτή την εικόνα. Μελέτη του 2024 στο Nature Ecology & Evolution κατέγραψε 9.000 χρόνια γενετικής συνέχειας στη νοτιότερη Αφρική, ενώ άλλη μελέτη του 2025 στο Nature ανέλυσε γονιδιώματα 28 αρχαίων ατόμων από τη νότια Αφρική, ηλικίας από 10.200 έως 150 ετών πριν από σήμερα. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η αφρικανική γενετική ποικιλότητα είναι βαθύτερη και πιο σύνθετη από ό,τι αποτυπώνεται στους σύγχρονους πληθυσμούς.
Συνολικά, τα νέα δεδομένα δείχνουν ότι η προέλευση του ανθρώπου δεν ήταν μια μεμονωμένη «σπίθα» σε ένα σημείο, αλλά το αποτέλεσμα μακρών περιόδων επαφής, μετακίνησης και ανάμειξης πολλών πληθυσμών σε ολόκληρη την Αφρική.
