Υπάρχουν εμπειρίες στη ζωή που επηρεάζουν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο ζούμε και αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Η συγχώρεση είναι μία από αυτές. Δεν είναι ένα γεγονός που μπορεί να μετρηθεί ή να παρατηρηθεί εύκολα, όπως μια φυσική διεργασία, όμως έχει τεράστια επίδραση στις ανθρώπινες σχέσεις και στην εσωτερική ισορροπία του ανθρώπου.
Παρά τη σημασία της, η συγχώρεση παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα της ανθρώπινης ύπαρξης. Σχεδόν όλοι την αναγνωρίζουμε ως αρετή. Οι περισσότερες ηθικές παραδόσεις και θρησκείες την εξυμνούν, ενώ η σύγχρονη ψυχολογία την θεωρεί βασικό στοιχείο ψυχικής υγείας. Ωστόσο, όταν κάποιος μας πληγώσει πραγματικά, η συγχώρεση γίνεται ξαφνικά εξαιρετικά δύσκολη.
Advertisment
Η αντίφαση αυτή γεννά ένα βαθύτερο ερώτημα: αν η συγχώρεση είναι τόσο σημαντική για την ανθρώπινη ζωή, γιατί ο άνθρωπος δυσκολεύεται τόσο να την εφαρμόσει; Και τι αποκαλύπτει για την ανθρώπινη φύση η ικανότητα — ή η αδυναμία — να συγχωρούμε;
Τι είναι πραγματικά η συγχώρεση
Στην καθημερινή γλώσσα η συγχώρεση συχνά συγχέεται με άλλες έννοιες. Πολλοί την ταυτίζουν με το να ξεχάσουμε κάτι που συνέβη, ενώ άλλοι την αντιλαμβάνονται ως μια μορφή δικαιολόγησης της πράξης που μας πλήγωσε. Και στις δύο περιπτώσεις όμως υπάρχει μια παρεξήγηση.
Η συγχώρεση δεν σημαίνει ότι ξεχνάμε το παρελθόν. Η ανθρώπινη μνήμη δεν λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο. Τα γεγονότα που μας επηρέασαν βαθιά παραμένουν μέρος της εμπειρίας μας. Επίσης δεν σημαίνει ότι θεωρούμε σωστή την πράξη που προκάλεσε τον πόνο.
Advertisment
Στην ουσία, η συγχώρεση είναι μια εσωτερική μετατόπιση. Είναι η απόφαση να μην αφήσουμε τον θυμό και την πικρία να καθορίζουν τη ζωή μας. Ο άνθρωπος που συγχωρεί δεν διαγράφει το γεγονός, αλλά αλλάζει τη σχέση του με αυτό.
Η φιλόσοφος Hannah Arendt είχε υποστηρίξει ότι η συγχώρεση αποτελεί μια από τις πιο σημαντικές ανθρώπινες ικανότητες, επειδή επιτρέπει στους ανθρώπους να απελευθερωθούν από τις συνέπειες των πράξεων του παρελθόντος. Χωρίς τη δυνατότητα της συγχώρεσης, οι ανθρώπινες σχέσεις θα ήταν παγιδευμένες σε μια ατελείωτη αλυσίδα ανταπόδοσης και αντιποίνων.
Με αυτή την έννοια, η συγχώρεση είναι ένας τρόπος να αποκαταστήσουμε την εσωτερική μας ελευθερία.
Γιατί ο άνθρωπος δυσκολεύεται να συγχωρήσει
Παρά τη σημασία της, η συγχώρεση είναι εξαιρετικά δύσκολη. Όταν κάποιος μας αδικεί, δεν βιώνουμε μόνο τον πόνο της πράξης. Βιώνουμε επίσης την αίσθηση ότι η αξία μας αμφισβητήθηκε ή ότι η αξιοπρέπειά μας τραυματίστηκε. Το ανθρώπινο εγώ αντιδρά έντονα σε τέτοιες καταστάσεις, προσπαθώντας να αποκαταστήσει την ισορροπία. Και τότε εμφανίζεται ο θυμός.
Από βιολογική άποψη, ο θυμός λειτουργεί ως μηχανισμός άμυνας. Σύμφωνα με τη νευροεπιστήμη των συναισθημάτων, ο εγκέφαλος ενεργοποιεί γρήγορα συναισθηματικές αντιδράσεις όταν αντιλαμβάνεται απειλή ή αδικία. Ο νευροεπιστήμονας Joseph LeDoux έχει δείξει ότι τα συναισθηματικά κυκλώματα του εγκεφάλου μπορούν να ενεργοποιηθούν πολύ πριν η λογική σκέψη προλάβει να επεξεργαστεί την κατάσταση. Αυτή η άμεση αντίδραση εξηγεί γιατί ο θυμός είναι πιο ισχυρός από την ψύχραιμη κατανόηση.
Επιπλέον, η μνήμη του πόνου έχει την τάση να επαναλαμβάνεται. Ο ψυχολόγος Michael McCullough έχει δείξει ότι οι άνθρωποι έχουν ισχυρή τάση να διατηρούν στη μνήμη τους τα γεγονότα που σχετίζονται με αδικία, επειδή αυτά έχουν σημαντική κοινωνική σημασία. Η μνήμη αυτή λειτουργεί ως ένας μηχανισμός προστασίας, καθώς μας βοηθά να αποφεύγουμε στο μέλλον παρόμοιες καταστάσεις.
Ωστόσο ο ίδιος μηχανισμός μπορεί να μετατραπεί σε παγίδα. Όταν η μνήμη του πόνου επαναλαμβάνεται συνεχώς, ο άνθρωπος παραμένει δεμένος με το παρελθόν. Η αδυναμία συγχώρεσης τότε δεν προστατεύει πλέον το άτομο, αλλά το κρατά εγκλωβισμένο σε έναν κύκλο θυμού.
Τι δείχνει η ικανότητα να συγχωρούμε
Αν η αδυναμία συγχώρεσης συνδέεται με την προσκόλληση στον θυμό, τότε η ικανότητα συγχώρεσης αποκαλύπτει κάτι διαφορετικό για τον άνθρωπο.
Πρώτα απ’ όλα δείχνει συναισθηματική ωριμότητα. Ο άνθρωπος που μπορεί να συγχωρεί είναι σε θέση να αναγνωρίσει τον πόνο του χωρίς να αφήσει αυτόν τον πόνο να γίνει το κέντρο της ταυτότητάς του. Χωρίς να αρνείται την αδικία, επιλέγει να μην καθορίζεται αποκλειστικά από αυτήν.
Η συγχώρεση απαιτεί επίσης ενσυναίσθηση. Η ικανότητα να δούμε τον άλλον όχι μόνο ως τον φορέα μιας πράξης που μας πλήγωσε, αλλά ως έναν άνθρωπο με τις δικές του αδυναμίες και περιορισμούς. Αυτό δεν σημαίνει ότι δικαιολογούμε την πράξη, αλλά ότι αναγνωρίζουμε την ανθρώπινη ατέλεια.
Ο ψυχολόγος Everett Worthington, ο οποίος έχει μελετήσει εκτενώς τη συγχώρεση, υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι που καταφέρνουν να συγχωρούν διαθέτουν μεγαλύτερη ικανότητα ενσυναίσθησης και μεγαλύτερη συναισθηματική σταθερότητα. Η συγχώρεση συνδέεται επίσης με χαμηλότερα επίπεδα άγχους και καλύτερη ψυχική υγεία.
Έτσι η συγχώρεση μπορεί να θεωρηθεί ένδειξη εσωτερικής δύναμης, γιατί ο άνθρωπος που συγχωρεί δείχνει ότι δεν επιτρέπει σε μια αρνητική εμπειρία να καθορίσει ολόκληρη την ύπαρξή του.
Η συγχώρεση κι η εσωτερική ισορροπία
Αν δούμε τη συγχώρεση μέσα από ένα ευρύτερο φιλοσοφικό ή ακόμη και επιστημονικό πρίσμα, μπορούμε να τη θεωρήσουμε ως μια διαδικασία αποκατάστασης ισορροπίας.
Στη φύση πολλά συστήματα τείνουν προς μια κατάσταση ισορροπίας μετά από μια διαταραχή. Ένα οικοσύστημα που διαταράσσεται για παράδειγμα, αναπτύσσει μηχανισμούς που το οδηγούν σταδιακά σε μια νέα σταθερή κατάσταση. Παρόμοια, η ανθρώπινη ψυχολογία φαίνεται να αναζητά μια μορφή εσωτερικής αρμονίας.
Ο θυμός και η πικρία λειτουργούν σαν διαταραχές αυτού του εσωτερικού συστήματος, που όταν παραμένουν για μεγάλο χρονικό διάστημα, δημιουργούν ένταση και ψυχική κόπωση. Η συγχώρεση αντίθετα, επιτρέπει στο σύστημα να επανέλθει σε ισορροπία.
Μπορεί η συγχώρεση να μην είναι εύκολη ή να μην μπορεί να επιβληθεί εξωτερικά. Μπορεί να είναι μια διαδικασία που απαιτεί χρόνο και συχνά βαθιά εσωτερική εργασία, ωστόσο, όταν συμβαίνει, έχει τη δύναμη να μετασχηματίσει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβάνεται το παρελθόν του.
Με αυτή την έννοια, η συγχώρεση είναι περισσότερο μια διαδικασία μετασχηματισμού παρά απόφαση. Κι ενώ ο πόνος δεν εξαφανίζεται, μπορεί να μετατραπεί σε κατανόηση και εμπειρία.
Συγχώρεση = Ελευθερία
Τελικά η συγχώρεση δεν έχει τη δύναμη να αλλάξει το παρελθόν. Τα γεγονότα που συνέβησαν παραμένουν μέρος της ιστορίας μας. Αυτό που μπορεί να αλλάξει είναι η σχέση μας με αυτά.
Ο άνθρωπος που δεν συγχωρεί παραμένει δεμένος με το γεγονός που τον πλήγωσε, ακόμη και όταν αυτό ανήκει πλέον στο παρελθόν. Αντίθετα, ο άνθρωπος που συγχωρεί κάνει μια διαφορετική επιλογή: επιλέγει να μην αφήσει τον πόνο να καθορίζει το παρόν και το μέλλον του.
Με αυτή την έννοια, η συγχώρεση είναι μια πράξη ελευθερίας. Ο πόνος δεν εξαφανίζεται, αλλά ο άνθρωπος πάει να είναι αιχμάλωτός του.
Κι εδώ βρίσκεται η βαθύτερη σημασία της συγχώρεσης. Στο ότι αποκαλύπτει μια από τις πιο ιδιαίτερες δυνατότητες του ανθρώπου: την ικανότητα να μετασχηματίζει την εμπειρία του πόνου σε κατανόηση και σοφία.
«Το να συγχωρείς σημαίνει να απελευθερώνεις έναν φυλακισμένο και να ανακαλύπτεις ότι ο φυλακισμένος ήσουν εσύ.» – Lewis B. Smedes
Βιβλιογραφία
- Arendt, H. (1958). The Human Condition. Chicago: University of Chicago Press.
- Damasio, A. (1994). Descartes’ Error: Emotion, Reason, and the Human Brain. New York: Putnam.
- Enright, R. D., & Fitzgibbons, R. P. (2015). Forgiveness Therapy: An Empirical Guide for Resolving Anger and Restoring Hope. Washington, DC: American Psychological Association.
- LeDoux, J. (1996). The Emotional Brain: The Mysterious Underpinnings of Emotional Life. New York: Simon & Schuster.
- McCullough, M. E. (2008). Beyond Revenge: The Evolution of the Forgiveness Instinct. San Francisco: Jossey-Bass.
- Ricoeur, P. (2004). Memory, History, Forgetting. Chicago: University of Chicago Press.
- Worthington, E. L. (2006). Forgiveness and Reconciliation: Theory and Application. New York: Routledge.
