Σε ορισμένες γωνιές του διαδικτύου, η Βουλγάρα μυστικίστρια Μπάμπα Βάνγκα έχει πάρει μυθικές διαστάσεις. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα ταμπλόιντ σε όλο τον κόσμο τής πιστώνουν ότι προέβλεψε τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, την πανδημία του Covid-19 και τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Την περασμένη εβδομάδα, ορισμένοι τίτλοι προχώρησαν παραπέρα, ρωτώντας: «Προέβλεψε τον πόλεμο Ισραήλ-Ιράν, την παρέμβαση των ΗΠΑ, τους πυραύλους και το κλείσιμο του εναέριου χώρου;» Ένα παλαιότερο άρθρο ασχολήθηκε με τις «προβλέψεις της για το 2026», οι οποίες υποτίθεται ότι περιλάμβαναν την έναρξη του Γ’ Παγκοσμίου Πολέμου και την πρώτη επαφή της ανθρωπότητας με εξωγήινους.
Τέτοιοι ισχυρισμοί συγκεντρώνουν «κλικ», αλλά μια χορωδία φωνών από την Βουλγαρία και όχι μόνο έχει προειδοποιήσει ότι πολλές από τις προφητείες που αποδίδονται στη Βάνγκα πιθανότατα δεν ειπώθηκαν ποτέ από αυτήν. Αντίθετα, λένε, η επονομαζόμενη και ως «Νοστράδαμος των Βαλκανίων» έχει γίνει ένα ισχυρό avatar, που χρησιμοποιείται για τα πάντα – από το εντυπωσιακό clickbait μέχρι την προώθηση φιλορωσικών αφηγήσεων.
Ψευδείς ισχυρισμοί που κατέκλυσαν τα social media
«Είναι παράλογο», τόνισε ο Ιβάν Ντράμοφ του Ιδρύματος Μπάμπα Βάνγκα με έδρα την Βουλγαρία, καθώς απαριθμούσε ψευδείς ισχυρισμούς – που ενισχύθηκαν στο TikTok, στο YouTube και σε δημοσιεύσεις σε βρετανικά ταμπλόιντ μέχρι και σε αλβανικά κρατικά μέσα ενημέρωσης – για τα οράματα της Βάνγκα για πυρηνική καταστροφή ή παγκόσμιους πολέμους.
«Έχουν ειπωθεί απόλυτα ψέματα για αυτή την αγία γυναίκα», σημείωσε ο Ντράμοφ, η οργάνωση του οποίου ιδρύθηκε από τους οπαδούς της Βάνγκα, ενώ και η ίδια υπήρξε πρόεδρός της τα χρόνια πριν από το θάνατό της. «Η Βάνγκα ασχολήθηκε κυρίως με τα προβλήματα υγείας των ανθρώπων, όχι με τους επερχόμενους κατακλυσμούς στον κόσμο», προσέθεσε.
Γνωστή σε όλο τον κόσμο ως Μπάμπα Βάνγκα, η Vangeliya Pandeva Gushterova γεννήθηκε το 1911 στην εποχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ως έφηβη, λέγεται ότι πετάχτηκε σε ένα χωράφι από έναν ανεμοστρόβιλο, με αποτέλεσμα να χάσει σταδιακά την όρασή της.
Βρέθηκε στο προσκήνιο κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, καθώς οι άνθρωποι άρχισαν να την επισκέπτονται για να μάθουν αν τα αγαπημένα τους πρόσωπα θα επέστρεφαν από το μέτωπο, εξήγησε ο Ντράμοφ.
Είχε επισκέπτες και από την Ελλάδα
Μέχρι τη δεκαετία του 1960, ήταν ένα περιφερειακό φαινόμενο, προσελκύοντας πλήθη στο Petrich, τη νοτιοδυτική βουλγαρική πόλη όπου ζούσε με τον σύζυγό της. Καθώς η φήμη της εξαπλώθηκε πέρα από τα εθνικά σύνορα, άρχισαν να φτάνουν επισκέπτες από χώρες όπως η Ρωσία, η Ρουμανία και η… Ελλάδα.
Οι δηλώσεις της Βάνγκα επικεντρώνονταν κυρίως στη ζωή όσων την επισκέπτονταν, καθώς και στους συγγενείς τους. «Έλεγε στους ανθρώπους σε ποιον γιατρό να πάνε, ποιες ενέργειες να κάνουν, αλλά τίποτα περισσότερο», επέμεινε ο Ντράμοφ, μιλώντας στον Guardian.
Το αστέρι της άρχισε σύντομα να λάμπει διεθνώς, καθώς οι τηλεοπτικές σειρές, τα βιβλία και τα talkshows εμβάθυναν στη ζωή και τις προφητείες της. Μεταξύ εκείνων που αγκάλιασαν την Βάνγκα ήταν οι Ρώσοι, με την Βουλγάρα να γίνεται «ένα από τα πιο αξιοσημείωτα μέντιουμ ‘αλήθειας’ στη ρωσική φαντασία του 20ού και του 21ου αιώνα», σημείωσαν ερευνητές στο Πανεπιστήμιο του Τέξας, στο Όστιν, το 2024.
Ενσωματώθηκε στη ρωσική κουλτούρα και… προπαγάνδα
Πολύ αργότερα, με την εμφάνιση των social media, οι αναφορές για τη Βάνγκα πολλαπλασιάστηκαν. Το αποτύπωμά της στη ρωσική κουλτούρα ήταν τέτοιο που ενέπνευσε ένα ρήμα, το «vangovat», που σημαίνει να προβλέψω, καθώς και μια έκφραση που μεταφράζεται χονδρικά ως: «Πού να ξέρω; Σου μοιάζω με την Μπάμπα Βάνγκα;».
Σήμερα, το όνομά της και οι υποτιθέμενες προφητείες της αναφέρονται συνήθως στην Ρωσία, κατά καιρούς για να ενισχύσουν τα πολιτικά αφηγήματα του Κρεμλίνο.
Το αποτέλεσμα είναι ένας συνδυασμός με εκτεταμένο αντίκτυπο: μια έκθεση του 2024 για την παραπληροφόρηση από τον οργανισμό μέσων ενημέρωσης BIRN Albania, η οποία ερεύνησε 36 αλβανικές εκδόσεις κατά τη διάρκεια ενός έτους, βρήκε τουλάχιστον δώδεκα άρθρα, τα περισσότερα από τα οποία αναφέρονταν σε ρωσικά μέσα, στα οποία οι προβλέψεις της Βάνγκα «χρησιμοποιούνταν συχνά από τα ΜΜΕ για να ενισχύσουν σενάρια συνωμοσίας και παραπληροφόρησης κατά του ΝΑΤΟ και της ΕΕ».
Ανήκουν σε Ρώσο συγγραφέα οι «προφητείες» της Βάνγκα;
Εν τω μεταξύ, πολλές από τις προβλέψεις που αποδίδονται στην Βάνγκα, από την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης έως τα οράματα ενός ένδοξου μέλλοντος για την Ρωσία, οφείλονται στον Ρώσο συγγραφέα Βαλεντίν Σιντόροφ, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι είχε γνωρίσει την Βάνγκα τη δεκαετία του 1970.
«Δεν υπάρχουν, ωστόσο, ηχογραφήσεις αυτών των συναντήσεων, οι οποίες επέτρεψαν στον Σιντόροφ μια ελεύθερη ερμηνεία, ή πιθανώς ακόμη και την κατασκευή τού τι έχει ή δεν έχει πει η Βάνγκα για την Ρωσία», εξήγησε η Βικτόρια Βιτάνοβα-Κέρμπερ, ερευνητική βοηθός στην Έδρα για τον Παγκόσμιο Χριστιανισμό και τη Διαθρησκειακή Θεολογία στο Πανεπιστήμιο του Fribourg. «Μερικά από τα γραπτά του Σιντόροφ, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, υποδηλώνουν ότι η Βάνγκα είχε προβλέψει τη μελλοντική πρωτοκαθεδρία της Ρωσίας έναντι των ΗΠΑ – μια αφήγηση που έγινε καλά αποδεκτή και στη σημερινή Ρωσία».
Η φαινομενικά αμείωτη ροή προφητειών που αποδίδονται στη Βάνγκα είναι εκπληκτική, δεδομένου ότι κανείς δεν την κατέγραψε όσο ζούσε και η «μάντισσα» δεν άφησε γραπτά αρχεία, ανέφερε η Zheni Kostadinova, μια Βουλγάρα συγγραφέας της οποίας τα βιβλία για τη Βάνγκα έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες.
«Βάζουν στο στόμα της λέξεις που δεν είπε ποτέ»
«Όλοι βάζουν στο στόμα της λέξεις που δεν είπε ποτέ», είπε χαρακτηριστικά η Kostadinova. «Αλλά επειδή η εξουσία της ως προφήτισσα είναι σαν αυτή του Νοστράδαμου, υπάρχουν εκατοντάδες άνθρωποι που μπαίνουν στον πειρασμό να μιλήσουν για λογαριασμό της», προσέθεσε.
Ωστόσο, πολλοί έδειχναν πρόθυμοι να διαδώσουν ψευδείς, συγκλονιστικούς ισχυρισμούς σχετικά με όσα είχε πει η Βάνγκα κατά τη διάρκεια της ζωής της. Αν με ρωτάτε, ποιος δεν έχει εκμεταλλευτεί το όνομά τγς για τους δικούς του σκοπούς; Κάθε προπαγάνδα το χρησιμοποιεί για να μεταδώσει τις δικές της προτάσεις, αυτές που είναι ευχάριστες γι’ αυτήν, προκειμένου να φτάσει στις μάζες», υπογράμμισε η Zheni Kostadinova.
Ήταν, κατά κάποιο τρόπο, ένας υπαινιγμός του μέλλοντος που είχε προβλέψει, σημείωσε ο Ντράμοφ του Ιδρύματος Βάνγκα. Το 1989, καθώς κατέρρεε το κομμουνιστικό καθεστώς της Βουλγαρίας, η Βάνγκα παρακολούθησε την εικόνα και το όνομά της να χρησιμοποιούνται για να πουλάει τα πάντα, από ρούχα μέχρι μαντήλια.
Ενώ η Βάνγκα δεν είχε ποτέ αναφέρει την πιθανότητα να προστεθεί η παραπληροφόρηση και η προπαγάνδα στη λίστα, «είχε δηλώσει ότι θα γινόταν κατάχρηση του ονόματός της. Είπε πολλές φορές ότι οι άνθρωποι θα χρησιμοποιήσουν το όνομά της κατά τη διάρκεια της ζωής της και μετά το θάνατό της».
