Ο Στεφάν Ντεμουστιέ για τον «Άγνωστο της Μεγάλης Αψίδας»: Όταν η αρχιτεκτονική γίνεται κινηματογραφικό θρίλερ

Με αφορμή την έξοδο της ταινίας «Ο Άγνωστος της Μεγάλης Αψίδας» (L’Inconnu de la Grande Arche / The Great Arch) στις ελληνικές αίθουσες στις 26 Μαρτίου, μιλήσαμε στην ετήσια εκδήλωση προώθησης του γαλλικού κινηματογράφου στη Unifrance με τον Γάλλο σκηνοθέτη Στεφάν Ντεμουστιέ, έναν δημιουργό που έχει αποδείξει ότι μπορεί να συνδυάσει την πολιτική διάσταση με το σασπένς και το ανθρώπινο δράμα.

Η ταινία, βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα και σε σχετικό βιβλίο, αφηγείται την άγνωστη ιστορία πίσω από την κατασκευή της Μεγάλης Αψίδας στη Λα Ντεφάνς του Παρισιού.

Το 1983, ο Γάλλος πρόεδρος Φρανσουά Μιτεράν προκηρύσσει έναν διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για ένα νέο εμβληματικό μνημείο που θα ευθυγραμμιστεί συμβολικά με το Λούβρο και την Αψίδα του Θριάμβου. Κόντρα σε κάθε πρόβλεψη, ο νικητής είναι ένας σχεδόν άγνωστος Δανός αρχιτέκτονας, ο Ότο φον Σπρέκελσεν, που μέσα σε μια νύχτα βρίσκεται να ηγείται ενός φαραωνικού σχεδίου. Όμως το όραμά του συγκρούεται με τη γραφειοκρατία, την πολιτική και την πραγματικότητα.

Με πρωταγωνιστές τον Κλάες Μπανγκ (Το Τετράγωνο) και τον Σουάν Αρλό (Η Ανατομία μίας Πτώσης), η ταινία έκανε πρεμιέρα στο τμήμα Un Certain Regard του Φεστιβάλ Καννών και τιμήθηκε με Βραβείο Λιμιέρ Καλύτερου Σεναρίου, ενώ απέσπασε οκτώ υποψηφιότητες για Βραβεία Σεζάρ, κερδίζοντας δύο.

Στη συζήτηση που ακολουθεί, ο Στεφάν Ντεμουστιέ μιλά για το όραμα της δημόσιας αρχιτεκτονικής, τη συνεργασία του με τον Κλάες Μπανγκ, την αισθητική του τετραγώνου που διατρέχει όλη την ταινία, αλλά και τις παιδικές του κινηματογραφικές μνήμες από τις κασέτες VHS.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος:
Ο Φρανσουά Μιτεράν υπήρξε ο πρόεδρος πίσω από μια μεγάλη αρχιτεκτονική αναγέννηση στη Γαλλία. Είχε μια ξεκάθαρη αντίληψη ότι η αρχιτεκτονική αποτελεί μέρος της ζωής: είναι ο τρόπος με τον οποίο μια πόλη παρουσιάζεται στον κόσμο και εκφράζει την ταυτότητά της. Σήμερα φαίνεται να λείπει αυτή η αντίληψη από πολλούς ηγέτες. Συμφωνείτε;

Στεφάν Ντεμουστιέ:
Νομίζω ότι έχουμε αλλάξει εποχή σε σχέση με τις αρχές της δεκαετίας του ’80. Είναι πολύ εύκολο, και ίσως απλουστευμένο, να πούμε ότι σήμερα είμαστε απλώς πιο φτωχοί. Είναι αλήθεια ότι τότε η Γαλλία ήταν μια πολύ πλούσια χώρα. Σήμερα δεν είναι το ίδιο. Κατασκευάζουμε λιγότερα κτίρια, αλλά όχι μόνο επειδή έχουμε λιγότερα χρήματα· και επειδή έχουμε λιγότερες ιδέες.

Ο Μιτεράν πίστευε σε ένα ιδανικό: ότι τα μεγάλα δημόσια κτίρια ανήκουν στον λαό. Ότι δημιουργούν ορίζοντα, ανοίγουν χώρο για όλους και παράγουν κίνηση και πολιτισμό. Μέσα από αυτά εκφράζεται μια πολιτισμική ιδιαιτερότητα. Αυτή η πίστη υπάρχει λιγότερο σήμερα, και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο που μας λείπει.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος:
Υπάρχει μια ειρωνική σύμπτωση: ο Κλάες Μπανγκ έγινε ευρέως γνωστός από την ταινία Το Τετράγωνο, ενώ εδώ έχουμε μια αρχιτεκτονική δομή που είναι ουσιαστικά ένας κύβος. Ήταν κάτι που είχατε σκεφτεί;

Στεφάν Ντεμουστιέ:
Ναι, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Κλάες Μπανγκ πέρασε από το τετράγωνο στον κύβο! Φυσικά πρόκειται για σύμπτωση, αλλά το συζητήσαμε γιατί έχει μια ειρωνεία.

Εγώ τον ανακάλυψα ως ηθοποιό βλέποντάς τον στο The Square, μια ταινία που αγαπώ πολύ. Αρχικά μάλιστα νόμιζα ότι ήταν Σουηδός, επειδή η ταινία είναι σουηδική. Όταν έμαθα ότι είναι Δανός, με ενδιέφερε ακόμη περισσότερο να τον γνωρίσω και να του προτείνω τον ρόλο.

Δεν τον επέλεξα λόγω αυτής της σύμπτωσης, αλλά επειδή είναι ένας σπουδαίος ηθοποιός. Δεν μιλούσε γαλλικά και έκανε τεράστια προσπάθεια για να μάθει τη γλώσσα. Έβαλε στην εκμάθησή της την ίδια σχεδόν εμμονή που είχε και ο χαρακτήρας του με τη μορφή του κύβου. Ήταν ο τρόπος του να μπει στον ρόλο.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος:
Στην ταινία η αρχιτεκτονική μοιάζει να λειτουργεί σαν χαρακτήρας. Από τη μία έχουμε τα κτίρια και την πόλη, από την άλλη τη δική σας κινηματογραφική «αρχιτεκτονική»: το κάδρο, τη σύνθεση, την αυστηρή γεωμετρία της εικόνας.

Στεφάν Ντεμουστιέ:
Η ταινία αφηγείται την ιστορία ενός ανθρώπου που είναι εμμονικός με τη μορφή του τετραγώνου. Θέλαμε λοιπόν να μπούμε στο μυαλό του. Αυτό επηρέασε την ίδια την εικόνα της ταινίας.

Για παράδειγμα, επιλέξαμε το φορμά 1.33:1 (το φορμάτ που παραπέμπει σε κύβο και θυμίζει τις παλιές τηλεοράσεις), που είναι το πιο κοντινό στον τετράγωνο λόγο διαστάσεων. Αλλά και στη σύνθεση των πλάνων, στη δομή των κάδρων, η μορφή του τετραγώνου αποτέλεσε βασική πηγή έμπνευσης. Με έναν τρόπο, το πνεύμα του Σπρέκελσεν και η καθαρή αρχιτεκτονική του αισθητική καθόρισαν τη σκηνοθεσία.

Μάλιστα, μέσα στο ίδιο το κάδρο επαναλαμβάνεται συχνά το μοτίβο του τετραγώνου: ακόμη και σε μικρές λεπτομέρειες, όπως ένα δόλωμα στο ψάρεμα. Σε όλη τη διάρκεια της ταινίας σκορπίσαμε μικρές αναφορές σε αυτή τη μορφή. Ήταν ταυτόχρονα διασκεδαστικό και δημιουργικό.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος:
Θα ήθελα να πάμε λίγο πίσω, στις πρώτες σας κινηματογραφικές εμπειρίες. Ποια ήταν η σχέση σας με τον κινηματογράφο όταν ήσασταν παιδί;

Στεφάν Ντεμουστιέ:
Μεγάλωσα μακριά από τον κινηματογράφο. Τα πρώτα φιλμ που είδα ήταν κυρίως στην τηλεόραση, γιατί ζούσα στην επαρχία και όχι στο Παρίσι. Πηγαίναμε στο σινεμά μόνο μία φορά τον χρόνο, για να δούμε την ταινία της Disney.

Οι περισσότερες αναμνήσεις μου είναι από την τηλεόραση και από την ενοικίαση κασετών VHS. Αν πρέπει να σκεφτώ κάτι υλικό που να συνδέω με τον κινηματογράφο, είναι αυτές οι πλαστικές κασέτες.

Θυμάμαι επίσης τον ενθουσιασμό όταν αποκτήσαμε στο σπίτι ένα βίντεο και καταλάβαμε ότι μπορούσαμε να γράψουμε ό,τι έδειχνε η τηλεόραση. Για μένα δεν υπήρχε ιεραρχία: αν ήταν κινηματογραφική ταινία, τηλεταινία ή ακόμη και κάτι πολύ κακό. Η σχέση μου με τον κινηματογράφο ήταν πολύ εμπειρική.

Η πιο αγαπημένη κασέτα που είχα δεν ήταν καν ταινία. Ήταν ένας ποδοσφαιρικός αγώνας: Γαλλία–Βραζιλία στο Μουντιάλ του 1986. Νομίζω ότι τον είδα εκατοντάδες φορές, μέχρι που είχα μάθει απ’ έξω όλα τα σχόλια των δημοσιογράφων. Η κασέτα φθείρεται από τη χρήση και τελικά χάθηκε, και ακόμα το θυμάμαι με λύπη.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος:
Στην ταινία βλέπουμε μια σύγκρουση ανάμεσα στο όραμα και στην πρακτική πραγματικότητα. Πιστεύετε ότι η τέχνη μπορεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε αυτά τα δύο;

Στεφάν Ντεμουστιέ:
Θα μιλήσω κυρίως για τον κινηματογράφο και ίσως για την αρχιτεκτονική. Και τα δύο είναι τέχνες που ξεκινούν από μια ιδέα, αλλά αυτή η ιδέα πρέπει να βρει έναν δρόμο μέσα στην πραγματικότητα.

Η αποστολή του αρχιτέκτονα –και του σκηνοθέτη– είναι να βρει αυτόν τον δρόμο. Οι μεγάλοι δημιουργοί είναι εκείνοι που μπορούν να μετατρέψουν την πραγματικότητα, που συχνά μοιάζει με εμπόδιο, σε πηγή έμπνευσης.

Όταν κάνεις μια ταινία έχεις ένα σενάριο στο χαρτί, αλλά μετά έρχονται οι υλικές, οικονομικές και ανθρώπινες συνθήκες. Συχνά απογοητεύεσαι: θέλεις να γυρίσεις μια σκηνή σε έναν χώρο και τελικά δεν γίνεται. Σου προτείνουν έναν άλλο – και μερικές φορές αυτός αποδεικνύεται ακόμη καλύτερος.

Πρέπει να έχεις τη διάθεση να δουλεύεις με αυτή την πραγματικότητα. Αλλιώς μένεις φυλακισμένος στο όνειρό σου – και τότε κινδυνεύεις να τρελαθείς. Νομίζω ότι αυτό ακριβώς δείχνει και η ιστορία του Σπρέκελσεν.

Ο «Άγνωστος της Μεγάλης Αψίδας» δεν είναι απλώς μια ταινία για την αρχιτεκτονική, αλλά μια δημιουργία για τη σύγκρουση ανάμεσα στο όραμα και την πραγματικότητα, για το τίμημα της δημιουργίας και για τη λεπτή γραμμή που χωρίζει την ιδιοφυΐα από την εμμονή.

Με γεωμετρική ακρίβεια στη σκηνοθεσία και έναν καθηλωτικό Κλάες Μπανγκ στον πρωταγωνιστικό ρόλο, ο Στεφάν Ντεμουστιέ μετατρέπει μια πραγματική ιστορία γραφειοκρατίας και πολιτικής σε ένα καλλιτεχνικό «θρίλερ ιδεών», μια ταινία εν τέλη για το πώς τα μεγάλα έργα γεννιούνται, αλλά και για το τίμημα που συχνά απαιτούν από εκείνους που τα οραματίζονται.