Με κατάπαυση πυρός ή χωρίς, η πολεμική ειδησεογραφία είναι παντού γύρω μας. Όσοι ξενύχτησαν για να δουν αν ο Τραμπ θα πατήσει το κουμπί, ξέρουν πολύ καλά τι σημαίνει να σου γίνονται τα νεύρα κουρέλια περιμένοντας την καταστροφή.
Επίσης ξέρουν ότι η εύθραυση εκεχειρία δεν σημαίνει ότι είμαστε πιο κοντά στην ειρήνη. Ακόμα και όσοι πάτησαν νοητικά «παύση» για λίγες μέρες, για να κάνουν Πάσχα, στο πίσω μέρος του μυαλού τους η σκέψη και η απειλή του πολέμου είναι εκεί. Τον βλέπουν κάθε φορά που σκρολάρουν στο κινητό τους ή παρακολουθούν δελτία ειδήσεων. Νιώθουν την ανάσα του πολέμου όταν βάζουν βενζίνη, όταν κάνουν σχέδια για το κοντινό μέλλον, όταν έρχεται ο φουσκωμένος λογαριασμός του ηλεκτρικού εύματος.
Όταν άλλοι λαοί βομβαρδίζονται από πραγματικά πυρά, ακούγεται πρωτοκοσμική πολυτέλεια να εκφράζει κανείς δυσανεξία για τον ειδησεογραφικό πολεμικό βομβαρδισμό. Όμως οι επιπτώσεις του στην ψυχική υγεία και την ευημερία του πληθυσμού δεν είναι διόλου αμελητέες.
Κόπωση και άγχος
Στις διεθνείς έρευνες για τα ΜΜΕ, το φαινόμενο της ειδησεογραφικής κόπωσης (news fatigue και media fatigue), επανέρχεται όλο και πιο επίμονα. Η συνεχής κάλυψη των πολεμικών συγκρούσεων, με τον τρόπο που γίνεται και με τον τρόπο που την καταναλώνουμε, αντί να ευαισθητοποιεί την κοινή γνώμη, συχνά έχει αντίθετο αποτέλεσμα. Καταλήγει σε ένα είδος αναισθητοποίησης ή μιθριδατισμού. Από τις πολλές δόσεις πολέμου, θανάτου και καταστροφής, σε μαζική κλίμακα, κάποιοι παθαίνουν ανοσία ή απλώς κλείνουν την οθόνη και προτιμάνε να κοιτάνε αλλού.
Όταν οι ειδήσεις μάς παγώνουν
Πώς αποτυπώνεται στην κοινή γνώμη η «ειδησεογραφική κόπωση»; Η Σουηδή ακτιβίστρια Γκρέτα Τούνμπεργκ το εξέφρασε πιο εύγλωττα σε ανάρτησή της, τη μέρα που ο Τραμπ απείλησε να εξολοθρεύσει έναν ολόκληρο πολιτισμό: «Έχουμε κανονικοποιήσει τη γενοκτονία, την πλήρη εξόντωση ολόκληρων λαών, τη συστηματική καταστροφή της βιόσφαιρας από την οποία εξαρτόμαστε όλοι για να επιβιώσουμε, και το γεγονός ότι διεφθαρμένοι, ρατσιστές εγκληματίες πολέμου μπορούν να δρουν με πλήρη ατιμωρησία», ανέφερε επιμένοντας ότι ακόμα και την τελευταία στιγμή υπάρχει χρόνος να πούμε «όχι», αν θέλουμε να λεγόμαστε άνθρωποι.
Όμως για όσους παρακολουθούν όλα τα παραπάνω – μαζί και τις εκκλήσεις της Τούνμπεργκ- συχνά το συναίσθημα που επικρατεί είναι η ακινητοποίηση, το πάγωμα, η αδυναμία παρέμβασης και όχι η διάθεση συλλογικής δράσης.
Πολεμική ειδησεογραφία
Πρέπει να αισθάνονται ένοχοι όσοι αποφεύγουν την πολεμική ειδησεογραφία ή απλώς την προσπερνάνε με ένα λυπημένο emoji; Σύμφωνα με το Reuters το 40% του πληθυσμού παγκοσμίως αποφεύγει συχνά ή κάποιες φορές να παρακολουθεί ειδήσεις, ιδίως όταν αφορούν δυσάρεστα γεγονότα, π.χ. πολεμικές συγκρούσεις ή οικονομική κρίση. Στην Ελλάδα το ποσοστό αγγίζει το 60%.
Η αποφυγή των δυσάρρεστων ειδήσεων είναι μια ανθρώπινη και εύκολα ερμηνεύσιμη αντίδραση. Όμως δεν ειναι η μόνη αντίδραση. Σχετική έρευνα που έγινε στην Τουρκία για τις επιπτώσεις των πολεμικών ειδήσεων στη συλλογική ψυχική υγεία, τις κατηγοριοποίησε σε τρεις βασικές κατηγορίες: Συμπτώματα συλλογικού άγχους, στρατηγικές για τη διατήρηση της πνευματικής ανθεκτικότητας και στρατηγικές πλοήγησης στην επικοινωνιακή καταιγίδα.
Οι συμμετέχοντες στην έρευνα – η οποία πραγματοποιήθηκε το 2024 ενώ συνεχιζόταν η γενοκτονία στην Παλαιστίνη – ανέφεραν τις αρνητικές επιπτώσεις των ειδήσεων για τον πόλεμο στην ψυχική και σωματική τους υγεία. Το άγχος, ο φόβος, η ταραχή, η απόσυρση είναι μερικά από τα κύρια συμπτώματα. Παράλληλα, διαπιστώθηκε ότι η συνεχής κάλυψη των ειδήσεων για τον πόλεμο στα μέσα ενημέρωσης επηρεάζει και την κοινωνική ενσυναίσθηση, διαμορφώνοντας την ικανότητα της κοινωνίας να στηρίζει ο ένας τον άλλον σε περιόδους κρίσης.
Αποφεύγοντας το doomscrolling
Πρόσφατο άρθρο στο Psychology Today, εξετάζει το πώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή και η κάλυψή του από τα ΜΜΕ επηρεάζει την ψυχική υγεία. Καταρχάς διαπιστώνει ότι κάποιοι άνθρωποι είναι πιο ευάλωτοι στις ειδήσεις για τον πόλεμο. Ανάμεσα σε αυτούς είναι οι ηλικιωμένοι, και τα άτομα με υψηλά ανεπτυγμένη ενσυναίσθηση, που τείνουν να συμπάσχουν με τα βάσανα των άλλων.
Ειδικά οι τελευταίοι, σε περιόδους πολεμικών συγκρούσεων, κινδυνεύουν περισσότερο από την καταναγκαστική, επαναλαμβανόμενη αναζήτηση και κατανάλωση δυσάρεστων ειδήσεων, το doomscrolling. Μία μέθοδος που προτείνεται είναι η αποφυγή της αποσπασματικής και ασύνδετης ενημέρωσης, μέσω συνεχούς ροής στα social media. Συνιστά να εστιάζουμε σε λιγότερες αλλά καλύτερα επιλεγμένες πηγές πληροφόρησης, που διασταυρώνουν την είδηση και δεν επιδίδονται σε φτηνή εντυπωσιοθηρία (clickbait).
Αντιπολεμικές πορείες
Μια σύσταση ειδικών είναι να μην παραμελούμε τις κοινωνικές δραστηριότητες και τις διαπροσωπικές σχέσεις. Για παράδειγμα, το να είμαστε μέρος μιας συλλογικότητας, μιας ομάδας ανθρώπων που αλληλοϋποστηρίζονται, νοιαζόμαστε γι’αυτούς και αναλαμβάνουμε από κοινού δράσεις που θεωρούμε ότι έχουν νόημα, μπορεί να μας δώσει ψυχική δύναμη.
Η συμμετοχή σε ανθρωπιστικές πρωτοβουλίες ακόμα και σε αντιπολεμικές πορείες, μπορεί να μας βοηθήσει να διαχειριστούμε το τραύμα και το σοκ της έκθεσης σε εικόνες φρίκης και πολέμου, τονίζει η καθηγήτρια ψυχιατρικής Σούζαν Ρις, σε σχετικό άρθρο του αυστραλέζικου SBS news. Κυρίως όμως η ανάληψη δράσης μας βοηθάει να αποφύγουμε την ψυχική και συναισθηματική νέκρωση της εξατομίκευσης και της παθητικής κατανάλωσης ειδήσεων.
Κοινωνικοί δεσμοί
Αντίστοιχο ρεπορτάζ του Εuronews, δίνει συμβουλές για το πώς να διαχειριστούμε το άγχος του πολέμου και της οικονομικής αβεβαιότητας. Τονίζει ότι είναι σημαντικό να συνεχίσουμε την καθημερινή μας ρουτίνα, την ψυχαγωγία, την άθληση και κυρίως τις κοινωνικές δραστηριότητες. Η αλληλεπίδραση με άλλους ανθρώπους σε μια κοινότητα, ακόμα και η συνεργατική-ανταλλακτική οικονομία είναι τρόποι να ενισχύσουμε τη συλλογική ανθεκτικότητα σε εποχές κρίσης και γεωπολιτικών εντάσεων, τονίζει ειδικός.
