Μπορεί το λεξιλόγιό μας να είναι πιο ειλικρινές απ’ όσο νομίζουμε;
Πίσω από τα “απλά” λόγια που χρησιμοποιούμε κάθε μέρα, οι επιστήμονες εντοπίζουν μοτίβα που δεν είναι καθόλου τυχαία. Από την επιλογή των αντωνυμιών, μέχρι τη συχνότητα αρνητικών λέξεων ή τη δομή των προτάσεων, η γλώσσα μας αποκαλύπτει κρυμμένα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας και ενίοτε, ψυχολογικές δυσλειτουργίες. Χωρίς να το καταλαβαίνουμε, οι λέξεις μας χαρτογραφούν τον ψυχισμό μας.
Advertisment
Η γλώσσα ως ψυχολογικός ανιχνευτής
Οι άνθρωποι έχουν την τάση να θεωρούν τη γλώσσα εργαλείο επικοινωνίας. Κι όμως, η σύγχρονη ψυχογλωσσολογία τη βλέπει ως δείκτη νοητικών και συναισθηματικών διεργασιών. Κάθε φορά που μιλάμε ή γράφουμε, δημιουργούμε ένα “γλωσσικό αποτύπωμα”, μια υποσυνείδητη καταγραφή του πώς βλέπουμε τον εαυτό μας και τους άλλους, του πώς νιώθουμε, τι φοβόμαστε και τι περιμένουμε.
Η χρήση πρώτου προσώπου ενικού (“εγώ”, “μου”) σε υπερβολικό βαθμό έχει συνδεθεί με αυξημένο άγχος, κατάθλιψη ή ναρκισσιστικές τάσεις. Η συστηματική χρήση απόλυτων λέξεων (“πάντα”, “ποτέ”) σχετίζεται με γνωσιακές στρεβλώσεις, δηλαδή τρόπους σκέψης που μεγιστοποιούν την απειλή ή την αποτυχία. Τα μοτίβα δεν είναι αυθαίρετα: είναι δείκτες.
Αξίζει, επίσης, να λαμβάνεται υπόψη και το πολιτισμικό πλαίσιο. Η χρήση λέξεων όπως “εγώ” ή “εμείς” αποκτά διαφορετικό νόημα σε ατομικιστικές κουλτούρες (όπως των ΗΠΑ) σε σχέση με πιο συλλογικιστικές κοινωνίες (όπως η Ιαπωνία). Η πολιτισμική μεταβλητότητα καθιστά αναγκαία μια πιο ευαίσθητη ανάγνωση των γλωσσικών δεικτών.
Advertisment
Όταν η γλώσσα φανερώνει την προσωπικότητα
1. Οι αντωνυμίες που λένε πολλά
Έρευνες από το Πανεπιστήμιο του Τέξας με επικεφαλής τον James Pennebaker έδειξαν ότι η συχνότητα χρήσης του “εγώ” συνδέεται με εσωστρέφεια, κατάθλιψη ή τάση για ενδοσκόπηση. Αντίθετα, άτομα με πιο “εξωτερικευμένο” προσανατολισμό χρησιμοποιούν περισσότερα ουσιαστικά και ρήματα δράσης. Ο τρόπος που αναφερόμαστε στον εαυτό μας λέει περισσότερα απ’ όσο νομίζουμε.
Αντίστοιχα, η αυξημένη χρήση δεύτερου προσώπου ενικού (“εσύ”) μπορεί να υποδηλώνει εξωτερική εστίαση ή προβολή ευθυνών. Οι αντωνυμίες είναι οι πιο μικρές αλλά ίσως οι πιο αποκαλυπτικές μονάδες της γλώσσας.
2. Η γλώσσα και ψυχικές δυσλειτουργίες
Στο άρθρο του PsyPost, αναλύθηκε μια πρόσφατη μελέτη που έδειξε ότι άτομα με δυσλειτουργικά στοιχεία προσωπικότητας (όπως παρανοϊκότητα, μεταιχμιακή ή ναρκισσιστική διαταραχή) έχουν μοναδικά γλωσσικά πρότυπα:
- Τα παρανοϊκά άτομα αναφέρονται συχνά σε εξωτερικές απειλές ή “άλλους” που φταίνε.
- Οι μεταιχμιακές προσωπικότητες χρησιμοποιούν πιο συναισθηματικά φορτισμένη γλώσσα, συχνά με έντονα αρνητικά συναισθήματα.
- Οι ναρκισσιστικές προσωπικότητες παρουσιάζουν αυξημένη χρήση αξιολογικών επιθέτων για τον εαυτό τους και επιθετικότητα προς τρίτους.
Η γλώσσα γίνεται έτσι ένας χάρτης συναισθηματικής και γνωσιακής οργάνωσης. Και το πιο ενδιαφέρον, αυτά τα μοτίβα εντοπίζονται χωρίς να ρωτηθεί άμεσα ο ομιλητής για την ψυχολογική του κατάσταση.
3. Προφίλ προσωπικότητας μέσα από γλωσσικά μοτίβα
Στοιχεία της θεωρίας των “Big Five” δείχνουν ότι:
- Οι εξωστρεφείς χρησιμοποιούν περισσότερες λέξεις κοινωνικής διάδρασης (“παρέα”, “μαζί”, “έλα”).
- Οι ανοιχτοί στην εμπειρία προτιμούν πιο αφηρημένο ή δημιουργικό λεξιλόγιο.
- Τα συναισθηματικά ασταθή άτομα (υψηλός νευρωτισμός) έχουν αυξημένη χρήση αρνητικών συναισθημάτων, ερωτηματικών και εκφράσεων αμφιβολίας.
- Οι συνειδητοί χρησιμοποιούν πιο συστηματικό και λογικό λόγο, με λέξεις όπως “πρέπει”, “στόχος”, “οργάνωση”.
Τα μοτίβα αυτά προκύπτουν ακόμα και σε άτυπες συνομιλίες, αναρτήσεις ή γραπτά κείμενα μικρής έκτασης.
Τεχνητή νοημοσύνη και ψυχολογική ανάλυση μέσω της γλώσσας
Η μελέτη της γλώσσας δεν περιορίζεται πια στους ερευνητές. Εφαρμογές και αλγόριθμοι επεξεργασίας φυσικής γλώσσας (NLP) μπορούν να αναλύσουν τεράστιες ποσότητες δεδομένων – αναρτήσεις σε κοινωνικά δίκτυα, email, ακόμα και φωνητικά μηνύματα – και να προβλέψουν στοιχεία προσωπικότητας, ψυχικής υγείας ή και κοινωνικής συμπεριφοράς.
Το εργαλείο LIWC (Linguistic Inquiry and Word Count), που ανέπτυξε η ερευνητική ομάδα του Pennebaker, αναλύει κείμενα εντοπίζοντας λέξεις σχετικές με συναισθήματα, σχέσεις, κοινωνικότητα, αυτοαναφορικότητα, ακόμα και ψυχολογική πίεση. Η ανάλυση δεν βασίζεται στο τι λέγεται, αλλά στο πώς λέγεται, μετρώντας λέξεις και δομές που διαφεύγουν της συνειδητής προσοχής.
Ακόμα και μεγάλες εταιρείες recruitment και τεχνολογίας χρησιμοποιούν γλωσσική ανάλυση στα βιογραφικά και στα τεστ προσωπικότητας. Ο τρόπος που γράφουμε για τον εαυτό μας σε επαγγελματικά πλαίσια μπορεί να επηρεάσει το πώς ερμηνεύεται η συναισθηματική μας σταθερότητα ή η ικανότητα συνεργασίας.
Επιπλέον, υπάρχει αυξανόμενο ενδιαφέρον για τα γλωσσικά μοτίβα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η χρήση emojis, η συχνότητα σχολίων, η επιλογή λέξεων σε hashtags ή λεζάντες φωτογραφιών, συνιστούν επίσης σημεία προς ανάλυση. Ο γραπτός, ψηφιακός μας λόγος λειτουργεί πλέον όπως κάποτε ο προφορικός: εκφράζει τον ψυχισμό και την κοινωνικότητά μας.
Ωστόσο, η γλωσσική ανάλυση από μηχανές έχει περιορισμούς. Οι αλγόριθμοι εντοπίζουν συχνότητες λέξεων, αλλά όχι πάντα τα συμφραζόμενα. Η λέξη “τέλος” μπορεί να εκφράζει χιούμορ ή απόγνωση, ανάλογα με το πλαίσιο. Χωρίς ανθρώπινη κρίση, τα εργαλεία αυτά κινδυνεύουν να παράγουν ανακριβή ή ακόμη και επικίνδυνα συμπεράσματα.
Ηθικά ερωτήματα και κοινωνικές επιπτώσεις
Καθώς αυτές οι τεχνικές διαδίδονται, προκύπτουν σημαντικά ηθικά ζητήματα. Αν μια πλατφόρμα μπορεί να “δει” την ψυχολογική μας κατάσταση από τον τρόπο που γράφουμε:
- Ποιος έχει το δικαίωμα να επεξεργάζεται αυτά τα δεδομένα;
- Μπορεί να χρησιμοποιηθεί εν αγνοία μας;
- Τι συμβαίνει αν η γλώσσα μας παρερμηνευτεί; Μπορεί να οδηγήσει σε στιγματισμό;
Ήδη χρησιμοποιούνται αλγόριθμοι που αναλύουν τη γλώσσα για να προβλέψουν κίνδυνο αυτοκτονίας, συμπεριφορά καταναλωτή, ή ακόμη και για διαδικασίες προσλήψεων. Η ισορροπία ανάμεσα στην τεχνολογική πρόοδο και την ψυχολογική αυτονομία παραμένει εύθραυστη.
Πολλοί ερευνητές υποστηρίζουν ότι τέτοιες τεχνολογίες πρέπει να συνοδεύονται από αυστηρές προδιαγραφές δεοντολογίας και από διαφάνεια. Εφόσον η γλώσσα μάς εκθέτει τόσο βαθιά, η προστασία της ιδιωτικότητας γίνεται περισσότερο αναγκαία από ποτέ.
Από την επιστήμη στην αυτογνωσία
Η κατανόηση της γλώσσας ως ψυχολογικού καθρέφτη δεν αφορά μόνο τους ειδικούς. Αν μάθουμε να παρατηρούμε τις λέξεις μας, μπορούμε να εντοπίσουμε δικά μας μοτίβα:
- Τείνουμε να μιλάμε απόλυτα;
- Βλέπουμε τον εαυτό μας ως θύμα ή ως υπεύθυνο;
- Μιλάμε περισσότερο για σχέσεις ή για καθήκοντα;
Αυτές οι παρατηρήσεις είναι έναυσμα για αναστοχασμό και ενδεχομένως αλλαγή. Αν αλλάξουμε τον τρόπο που μιλάμε για τα πράγματα, μπορούμε να αλλάξουμε και τον τρόπο που τα βιώνουμε.
Αυτό δεν σημαίνει να γινόμαστε υπερ-ελεγκτικοί με τη γλώσσα μας. Αντιθέτως, σημαίνει να μάθουμε να αφουγκραζόμαστε τις λέξεις μας, όπως θα ακούγαμε έναν φίλο που προσπαθεί να μας πει κάτι χωρίς να το λέει ευθέως. Η γλώσσα είναι σήμα για το πώς υπάρχουμε στον κόσμο.
Τελικά, είμαστε και οι λέξεις μας
Η γλώσσα είναι το όχημα της σκέψης, αλλά και το αποτύπωμά της. Μέσα από τις καθημερινές μας λέξεις περνούν στοιχεία ταυτότητας, μνήμες, τραύματα, ελπίδες. Και ακριβώς επειδή είναι αθέλητη και αυθόρμητη, η γλώσσα μας μπορεί να αποτελέσει το πιο αξιόπιστο παράθυρο στον ψυχισμό μας.
Η πρόκληση, λοιπόν, δεν είναι μόνο να αποκρυπτογραφήσουμε τα προφανή, αλλά να μάθουμε να ακούμε τα υπονοούμενα. Να εντοπίζουμε τις αφανείς ρωγμές του λόγου, εκεί όπου ο εαυτός διαρρέει χωρίς να το καταλαβαίνει. Αν η γλώσσα είναι καθρέφτης, τότε μας ενδιαφέρει όχι μόνο η εικόνα που αντανακλά, αλλά και τα θραύσματα πίσω από αυτήν.
Βιβλιογραφία:
- Pennebaker, J. W. (2011). The Secret Life of Pronouns: What Our Words Say About Us. Bloomsbury.
- Tausczik, Y. R., & Pennebaker, J. W. (2010). The psychological meaning of words: LIWC and computerized text analysis methods. Journal of Language and Social Psychology, 29(1), 24–54.
- Boyd, R. L., & Pennebaker, J. W. (2017). Language-based personality: A new approach to personality in a digital world. Current Opinion in Behavioral Sciences, 18, 63–68.
- Yarkoni, T. (2010). Personality in 100,000 words: A large-scale analysis of personality and word use among bloggers. Journal of Research in Personality, 44(3), 363–373.
- Na, J., et al. (2010). Why do East Asians score low on self-enhancement? It is culturally moderated. Journal of Personality and Social Psychology, 98(6), 935–945.
- Mota, N. B., et al. (2016). Speech graphs provide a quantitative measure of thought disorder in psychosis. PLOS ONE, 11(3), e0151511.
- Chung, C. K., & Pennebaker, J. W. (2007). The psychological functions of function words. Social Communication, 343–359.
