Κάποιοι άνθρωποι μεγαλώνουν χωρίς αναμνήσεις ή πιο σωστά, χωρίς τις σωστές αναμνήσεις. «Δεν θυμάμαι τίποτα από τα παιδικά μου χρόνια», λένε. Ή θυμούνται μόνο σκόρπιες εικόνες, χωρίς συνέχεια, χωρίς πλαίσιο. Όμως το σώμα τους θυμάται – με τρόπους που δεν είναι πάντα φανεροί: με σφίξιμο στο στήθος, με ανεξήγητο φόβο, με δυσκολία στις σχέσεις. Άλλοι νιώθουν πως ζουν «δίπλα» από τον εαυτό τους, σαν παρατηρητές σε μια ζωή που δεν τους ανήκει.
Το παιδικό τραύμα δεν χάνεται. Αν δεν μπορέσει να ειπωθεί, αποθηκεύεται αλλιώς. Και καθώς το παιδί μεγαλώνει, η σιωπή γίνεται συνοδοιπόρος στην ενήλικη ζωή. Μια αόρατη παρουσία που υπαγορεύει αντιδράσεις, συναισθήματα, επιλογές – χωρίς να εξηγείται. Αυτό είναι το παράδοξο της τραυματικής μνήμης: δεν θυμάσαι, αλλά εξακολουθείς να επηρεάζεσαι από αυτό που ξέχασες.
Advertisment
Τραύμα και μνήμη: Γιατί το παιδί ξεχνά;
Ο εγκέφαλος του παιδιού είναι σε φάση ανάπτυξης. Οι δομές που αποθηκεύουν και ανακαλούν μνήμες – όπως ο ιππόκαμπος και ο προμετωπιαίος φλοιός – δεν έχουν ακόμη ωριμάσει πλήρως. Όταν ένα παιδί εκτεθεί σε τραυματικές εμπειρίες – κακοποίηση, παραμέληση, απώλεια, διαρκή συναισθηματική αστάθεια – το νευρικό του σύστημα κατακλύζεται από στρες και αναζητά τρόπους να προστατευτεί, άλλοτε μέσα από την ένταση, άλλοτε μέσα από την παύση ή την απόσυρση.
Όταν το τραύμα είναι ήδη γεγονός και το παιδί δεν έχει τη δυνατότητα να το σταματήσει ή να αποδράσει, ο ψυχισμός ενεργοποιεί μηχανισμούς προστασίας τη στιγμή της εμπειρίας. Εκεί εμφανίζεται ένας βασικός μηχανισμός: η αποσύνδεση.
Η αποσύνδεση είναι η ψυχική παύση, η εσωτερική «απενεργοποίηση» για να αντέξει το παιδί αυτό που βιώνει. Δεν πρόκειται για συνειδητή επιλογή, αλλά για ένα νευροβιολογικό φαινόμενο. Η μνήμη, σε τέτοιες συνθήκες, δεν καταγράφεται όπως μια φυσιολογική εμπειρία. Είτε δεν αποθηκεύεται καθόλου, είτε αποθηκεύεται αποσπασματικά, χωρίς χρονική ή συναισθηματική συνοχή. Έτσι γεννιέται η τραυματική αμνησία – μια σκόπιμη λήθη του οργανισμού.
Advertisment
Η σιωπή του σώματος και οι ψίθυροι της μνήμης
Η μνήμη δεν είναι μόνο λέξεις και εικόνες. Είναι και αίσθηση, ένταση, αυτόματη αντίδραση. Το σώμα θυμάται αυτό που το μυαλό δεν μπορεί να αντέξει:
- Ένα ανεξήγητο σφίξιμο στο στομάχι όταν κάποιος υψώνει τη φωνή
- Ένα πάγωμα μπροστά στη σύγκρουση
- Ένα μόνιμο αίσθημα ότι «κάτι δεν πάει καλά» χωρίς να ξέρεις τι
Αυτή είναι η σωματική μνήμη (somatic memory), την οποία περιγράφει ο Bessel van der Kolk στο έργο του The Body Keeps the Score. Η εμπειρία υπάρχει στο σώμα – όχι ως αφήγηση, αλλά ως νευρική καταγραφή. Δεν μπορεί να ειπωθεί με λόγια γιατί δεν είχε ποτέ την ευκαιρία να οργανωθεί ως ιστορία.
Η σωματική μνήμη ενεργοποιείται ξανά και ξανά όταν το παρόν θυμίζει, έστω και υποσυνείδητα, κάτι από το παρελθόν. Ένα βλέμμα, ένας τόνος φωνής, μια παύση, μπορούν να λειτουργήσουν σαν πυροδοτικοί μηχανισμοί. Κι όμως, επειδή δεν υπάρχει συνειδητή σύνδεση, το άτομο αισθάνεται ότι «αντιδρά υπερβολικά» ή «δεν καταλαβαίνει γιατί φοβάται τόσο». Αυτή είναι η ουσία της αποσύνδεσης: να κουβαλάς μια μνήμη που δεν θυμάσαι.
Τι σημαίνει να ζεις με παιδική αμνησία ως ενήλικας;
Η αμνησία είναι παραμορφωμένη συνέχεια. Το τραύμα, αν και απωθημένο, εξακολουθεί να εκφράζεται στο παρόν:
- Μέσα από σχέσεις που αναπαράγουν παλιές δυναμικές: κακοποιητικές, υποτιμητικές, χειριστικές
- Μέσα από τοξική αυτοεικόνα: ντροπή, ενοχή, αίσθηση ανεπάρκειας
- Μέσα από φοβικές ή παθητικές συμπεριφορές: υπερσυμμόρφωση, ανάγκη αποδοχής, φόβος του «όχι»
- Μέσα από ψυχοσωματικά συμπτώματα: πονοκέφαλοι, κρίσεις πανικού, εντερικές διαταραχές
Το κοινό στοιχείο: η ασύνδετη εμπειρία του εαυτού. Το άτομο νιώθει συχνά ότι δεν ξέρει ποιος είναι, γιατί αντιδρά έτσι, γιατί επαναλαμβάνει τις ίδιες επιλογές. Η παιδική τραυματική αμνησία οδηγεί συχνά σε αυτοαμφισβήτηση και απομόνωση.
Κι όμως, αυτή η «περίεργη» συμπεριφορά είναι στην πραγματικότητα ακριβής αντανάκλαση του τι έζησε το παιδί. Το πρόβλημα δεν είναι η αντίδραση, αλλά η απουσία του πλαισίου που την εξηγεί.
Μπορεί να επιστρέψει η μνήμη;
Η ερώτηση δεν είναι αν θα «θυμηθούμε» με εικόνες. Η ερώτηση είναι αν μπορούμε να συνδεθούμε με τον εαυτό μας με τρόπους που θεραπεύουν. Η ανάδυση της μνήμης δεν είναι υποχρέωση. Δεν είναι πάντα αναγκαία. Για κάποιους, η αποκατάσταση έρχεται όταν αρχίζουν να δίνουν εξηγήσεις στον εαυτό τους, ακόμη κι αν δεν θυμούνται τις λεπτομέρειες.
Αυτό συμβαίνει όταν:
- Το άτομο βιώνει σχέσεις ασφάλειας, όπου δεν φοβάται να είναι αυθεντικό
- Αναγνωρίζει ότι η ντροπή και η υπερπροσαρμοστικότητα δεν είναι χαρακτήρας, αλλά στρατηγικές επιβίωσης
- Επιτρέπει στο σώμα του να μιλήσει: μέσα από θεραπευτικές πρακτικές που δεν βασίζονται μόνο στη λεκτική επεξεργασία, όπως η σωματική ψυχοθεραπεία, το EMDR, ή η ενσυνειδητότητα (mindfulness)
Η αποκατάσταση της συνέχειας δεν σημαίνει να δεις το παρελθόν ως ταινία. Σημαίνει να μπορείς να αισθανθείς χωρίς να φοβάσαι, να εκφραστείς χωρίς να ντρέπεσαι, να σχετιστείς χωρίς να χάνεσαι.
Αυτοί που δεν θυμούνται
Πολλοί άνθρωποι που αναζητούν θεραπεία για το άγχος, τις κρίσεις πανικού ή τις δυσκολίες στις σχέσεις, συνειδητοποιούν ότι δεν έχουν σχεδόν καμία συνειδητή ανάμνηση από την παιδική τους ηλικία. Κάποιοι θυμούνται μόνο μεμονωμένες εικόνες: το παράθυρο ενός παιδικού δωματίου, ένα γνώριμο αντικείμενο, μια μυρωδιά. Δεν έχουν καθαρές αναμνήσεις προσώπων ή γεγονότων, αλλά αναγνωρίζουν πως δεν ένιωσαν ποτέ συναισθηματική ασφάλεια.
Ως ενήλικες, πολλοί δυσκολεύονται να εμπιστευτούν. Στις σχέσεις, γίνονται υπερβολικά ευγενικοί, απολογούνται συχνά και φοβούνται να εκφράσουν δυσαρέσκεια. Στη θεραπεία, μέσα από την εργασία με το σώμα τους, αρχίζουν να παρατηρούν ότι κάθε φορά που τους κοιτούν έντον
α, νιώθουν έναν κόμπο στο στομάχι. Δεν θυμούνται γιατί. Αλλά τώρα ξέρουν ότι δεν είναι αδικαιολόγητο.
Η κραυγή για θεραπεία
Η παιδική αμνησία είναι θρίαμβος της επιβίωσης. Είναι ο τρόπος του ψυχισμού να προστατέψει αυτό που τότε δεν μπορούσε να διαχειριστεί. Όμως στην ενήλικη ζωή, αυτή η σιωπή γίνεται θόρυβος.
Η θεραπεία δεν στοχεύει να «θυμηθείς για να πονέσεις». Στοχεύει να καταλάβεις πώς αυτό που δεν θυμάσαι εξακολουθεί να διαμορφώνει το παρόν σου. Και να αναγνωρίσεις ότι η καλοσύνη, η συμμόρφωση ή η αποφυγή ίσως κάποτε σε έσωσαν – αλλά δεν χρειάζεται να σε ορίζουν για πάντα.
Το σώμα μας δεν ζητά να του πούμε τι έγινε. Ζητά να το ακούσουμε. Να το εμπιστευτούμε. Και να του επιτρέψουμε να ξεκουραστεί από εκείνο που κουβαλά σιωπηλά τόσα χρόνια.
«Ό,τι δεν θυμάται το παιδί, το θυμάται το σώμα του. Το παιδί ξεχνάει για να ζήσει. Το σώμα θυμάται για να θεραπευτεί.» – Alice Miller
Πηγές:
- Bessel van der Kolk, The Body Keeps the Score (2014)
- Alice Miller, Το σώμα δεν λέει ποτέ ψέματα (2004)
- Peter Levine, Waking the Tiger: Healing Trauma (1997)
- Gabor Maté, In the Realm of Hungry Ghosts (2008)
- Judith Herman, Trauma and Recovery (1992)
- Nicole LePera, How to Do the Work (2021)
