Καθώς η θερμοκρασία πέφτει και ο χειμώνας εγκαθίσταται για τα καλά, δεν είναι λίγοι εκείνοι που παρατηρούν μια γενική πτώση στην ενέργεια, τη διάθεση, ακόμη και τη διαύγεια σκέψης. Αν και αυτό συχνά αποδίδεται στην “κακή διάθεση λόγω καιρού”, η νευροεπιστήμη μας καλεί να δούμε πιο βαθιά: τι πραγματικά συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν κάνει πολύ κρύο;
Υποθερμία: Η θερμοκρασία που απειλεί τη σκέψη
Η θερμοκρασία του ανθρώπινου σώματος διατηρείται σταθερά γύρω στους 37°C. Όταν το περιβάλλον είναι τόσο ψυχρό που η θερμότητα χάνεται πιο γρήγορα απ’ ό,τι μπορεί το σώμα να την παράγει, εμφανίζεται η υποθερμία – κατάσταση κατά την οποία η θερμοκρασία του σώματος πέφτει κάτω από τους 35°C.
Advertisment
Σε αυτό το σημείο, ο εγκέφαλος αρχίζει να δυσλειτουργεί. Η γνωστική σύγχυση, το παραλήρημα, οι δυσκολίες στη μνήμη και η βραδύτητα αντίδρασης είναι αποτελέσματα νευρωνικής επιβράδυνσης. Οι χαμηλές θερμοκρασίες μειώνουν την ταχύτητα με την οποία οι νευρώνες μεταδίδουν σήματα, επηρεάζοντας την ικανότητα συγκέντρωσης, τον κινητικό συντονισμό και τη λήψη αποφάσεων.
Σε σοβαρές περιπτώσεις, μπορεί να παρουσιαστούν σπασμοί, απώλεια συνείδησης ή ακόμη και θάνατος, αν δεν αποκατασταθεί η θερμοκρασία του σώματος.
Η θερμορύθμιση: Ο εγκέφαλος ως θερμοστάτης
Η διατήρηση της εσωτερικής θερμοκρασίας του σώματος είναι υπόθεση ενός αόρατου αλλά κρίσιμου μηχανισμού: της θερμορύθμισης. Ο βασικός ρυθμιστής αυτής της διαδικασίας είναι ο υποθάλαμος, μια μικρή περιοχή στον εγκέφαλο με τεράστια επιρροή.
Advertisment
Όταν το σώμα αισθάνεται το ψύχος μέσω των περιφερικών νεύρων, τα ερεθίσματα καταλήγουν στον υποθάλαμο. Εκεί, πυροδοτείται μια σειρά αντιδράσεων:
- Αγγειοσύσπαση, ώστε να μειωθεί η απώλεια θερμότητας.
- Ρίγος, δηλαδή ακούσιες μυϊκές συσπάσεις που παράγουν θερμότητα.
- Απελευθέρωση ορμονών (όπως η επινεφρίνη) που αυξάνουν τη μεταβολική δραστηριότητα.
Αυτή η βιολογική απόκριση μοιάζει πολύ με την κατάσταση “μάχης ή φυγής” – ένας τρόπος του σώματος να προετοιμαστεί για επιβίωση. Το κρύο, με άλλα λόγια, αντιμετωπίζεται ως στρεσογόνος παράγοντας, με τον εγκέφαλο να ενεργοποιεί μηχανισμούς άμυνας.
Το φαινόμενο “brain freeze”
Το κοινό αλλά ανεξήγητα έντονο φαινόμενο που οι περισσότεροι γνωρίζουν ως “πάγωμα εγκεφάλου” (brain freeze) είναι ακόμη μια απόδειξη της σχέσης του ψύχους με το νευρικό σύστημα.
Εμφανίζεται όταν καταναλώνουμε κάτι εξαιρετικά κρύο – όπως παγωτό ή παγωμένο ρόφημα – πολύ γρήγορα. Αν και δεν παγώνει ο ίδιος ο εγκέφαλος, η απότομη ψύξη του ουρανίσκου ή του φάρυγγα προκαλεί διαστολή και στη συνέχεια αγγειοσύσπαση των αιμοφόρων αγγείων.
Η διαδικασία αυτή ενεργοποιεί αισθητήρια νεύρα που μεταφέρουν σήματα πόνου στο τρίδυμο νεύρο. Επειδή το ίδιο νεύρο μεταφέρει και σήματα από την περιοχή του μετώπου, ο εγκέφαλος “παρερμηνεύει” την προέλευση του πόνου. Το αποτέλεσμα είναι ένας αιφνίδιος, οξύς πονοκέφαλος στο μέτωπο, που όμως διαρκεί μόνο λίγα δευτερόλεπτα. Παρότι αβλαβές, το φαινόμενο αυτό υπογραμμίζει την ευαισθησία του εγκεφάλου στις ταχείες θερμικές μεταβολές.
Ψυχρό περιβάλλον και ψυχική διάθεση
Το ψύχος δεν επηρεάζει μόνο τις βιολογικές λειτουργίες. Η ψυχολογική και συναισθηματική σφαίρα είναι εξίσου ευάλωτη:
- Οι χαμηλές θερμοκρασίες συνδέονται με αυξημένο άγχος και ευερεθιστότητα.
- Η απομόνωση που προκαλεί ο κρύος καιρός μειώνει τις κοινωνικές επαφές.
- Η έλλειψη φυσικού φωτός, συχνά συνοδός του χειμώνα, εντείνει τα συμπτώματα κατάθλιψης ή εποχιακής συναισθηματικής διαταραχής (SAD).
Έρευνες έχουν δείξει ότι σε πληθυσμούς που εκτίθενται τακτικά σε χαμηλές θερμοκρασίες – όπως διασώστες, στρατιώτες ή εργαζόμενοι σε εξωτερικούς χώρους – καταγράφονται χαμηλότερες επιδόσεις σε τεστ μνήμης, συγκέντρωσης και λήψης αποφάσεων.
Θερμοκρασία και κοινωνικές ανισότητες
Το ψύχος δεν πλήττει όλους με τον ίδιο τρόπο. Όσοι δεν έχουν επαρκή θέρμανση, στέγη ή πρόσβαση σε υγειονομική φροντίδα αντιμετωπίζουν το κρύο όχι μόνο ως ενόχληση αλλά ως κίνδυνο. Ιδιαίτερα σε ευάλωτες ομάδες – ηλικιωμένους, άστεγους, άτομα με ψυχικές διαταραχές – η χαμηλή θερμοκρασία μπορεί να εντείνει υπάρχοντα προβλήματα.
Σε περιοχές που πλήττονται από έντονα καιρικά φαινόμενα, η πρόσβαση σε φαρμακευτική αγωγή ή βασικές υπηρεσίες υγείας μπορεί να δυσκολευτεί προσωρινά, ιδίως για άτομα με χρόνια νοσήματα ή κινητικές δυσκολίες.
Πρακτικές στρατηγικές προφύλαξης
Πώς μπορούμε να προστατεύσουμε τη σωματική, γνωστική και συναισθηματική μας υγεία απέναντι στο κρύο;
- Ντυθείτε σε στρώσεις για να μειώσετε τη θερμική απώλεια.
- Εξασφαλίστε επαρκή θέρμανση στον χώρο διαβίωσης.
- Διατηρήστε σταθερή πρόσβαση σε φάρμακα και θεραπεία — ακόμη και με εναλλακτικές όπως η τηλεθεραπεία.
- Εκτεθείτε στο φυσικό φως ή χρησιμοποιήστε ειδικές λάμπες φωτός για τη ρύθμιση του κιρκάδιου ρυθμού.
- Μείνετε κοινωνικά συνδεδεμένοι μέσω τηλεφώνου ή διαδικτύου.
- Χρησιμοποιήστε αρωματοθεραπεία (π.χ. μέντα, εσπεριδοειδή, δεντρολίβανο) για τόνωση και συγκέντρωση.
Το κρύο είναι ένα τεστ αντοχής για το σώμα και το νου μας. Η κατανόηση της επίδρασής του στον εγκέφαλο και τη συμπεριφορά, μάς επιτρέπει να το αντιμετωπίσουμε όχι μόνο με ζεστά ρούχα, αλλά και με επίγνωση, φροντίδα και ψυχολογική ευελιξία. Γιατί όπως το σώμα χρειάζεται θερμότητα για να επιβιώσει, έτσι και η σκέψη χρειάζεται προστασία για να ανθίσει.
Πηγές
- Cassata, Kathy. “What Happens in the Brain When It’s Too Cold?” Verywell Mind, 2 Ιανουαρίου 2025.
- Castellani, John W., et al. “Cognitive performance during cold exposure: A review.” Aviation, Space, and Environmental Medicine, vol. 80, no. 9, 2009.
- Palinkas, Lawrence A. “Cognitive and emotional effects of cold exposure on humans.” International Journal of Circumpolar Health, vol. 60, 2001.
- Serani, Deborah. Living with Depression. Rowman & Littlefield, 2021.
- Norman, Gregory J., et al. “Seasonal affective disorder: An overview and treatment options.” Journal of Psychiatric Research, vol. 48, no. 1, 2014.
- Moss, Mark, et al. “Aromas and cognition: A review of studies of olfactory influences on cognitive performance.” British Journal of Psychology, vol. 94, no. 4, 2003.
