Rotterdam 2026: O Volkan Üce μιλά για τη ζωή και το θάνατο… ανάμεσα σε δύο χώματα

Συνομιλία του Αλέξανδρου Ρωμανού Λιζάρδου με τον Volkan Üce για το ντοκιμαντέρ 2m2 (Δύο Τετραγωνικά Μέτρα)

Υπάρχουν ταινίες που δεν τις «βλέπεις», γίνονται ταξίδι ζωής και θανάτου. Το ίδιο ισχύει και με το 2m2 (Δύο Τετραγωνικά Μέτρα) του Volkan Üce αλλά για διαφορετικούς λόγους. Με όχημα τον Taifun, έναν Τούρκο ιδιοκτήτη γραφείου τελετών στο Βέλγιο, ο σκηνοθέτης καταπιάνεται με ένα θέμα που αποφεύγουμε συστηματικά να μιλήσουμε ανοιχτά για αυτό(ν) μήπως και μας προλάβει: τον θάνατο. Η διαφορά είναι πως αυτή η ταινία δεν το κάνει με σκοτεινή βαρύτητα, αλλά με έναν παράδοξα τρυφερό και συχνά κωμικό τρόπο, ανοίγοντας παράλληλα μια εκ βαθέων συζήτηση γύρω από τη μετανάστευση, το πένθος και την έννοια του «ανήκειν».

Η κουβέντα μας εξελίχθηκε σε μια προσωπική εξομολόγηση για τις ρίζες, τους γονείς, την απώλεια… και για το πού τελικά χωράει κανείς σε αυτά τα «δύο τετραγωνικά μέτρα».

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος

Ήταν πραγματικά εντυπωσιακό το πώς προσεγγίζεις ένα ξεκάθαρα μακάβριο θέμα με τόσο δημιουργικό και συχνά τρυφερό τρόπο. Θα ήθελα να ξεκινήσω ρωτώντας: ο πρωταγωνιστής σου ήταν αυτός που άνοιξε την πόρτα για τη δημιουργία του ντοκιμαντέρ ή υπήρχε ήδη η ιδέα;

Volkan Üce

Η ιδέα υπήρχε εδώ και πολύ καιρό. Είναι κάτι απολύτως προσωπικό. Και οι δύο γονείς μου είναι Τούρκοι, αλλά γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στο Βέλγιο. Εδώ και χρόνια με απασχολεί ένα ερώτημα που μάλλον βασανίζει πολλούς ανθρώπους με μεταναστευτικό υπόβαθρο: «πού θα ταφούν οι γονείς μου»;

Δεν είναι όμως ένα ευχάριστο θέμα για συζήτηση. Έτσι, δεν μιλήσαμε ποτέ σοβαρά γι’ αυτό μέσα στην οικογένεια. Παρ’ όλα αυτά, εγώ το κουβαλούσα μέσα μου. Ήθελα να κάνω μια ταινία γύρω από αυτό, αλλά το πρόβλημα ήταν ότι οι προηγούμενες δουλειές μου κινούνταν πάντα στον χώρο της τραγικωμωδίας. Μου αρέσει πολύ το χιούμορ, ακόμα και στα δύσκολα θέματα.

Αυτό όμως ήταν πολύ βαρύ θέμα. Δεν ήξερα πώς να το προσεγγίσω, μέχρι που γνώρισα τον Taifun· έναν Τούρκο τελετάρχη στο Βέλγιο. Από τη στιγμή που τον είδα, ήξερα ότι επιτέλους πλέον μπορούσα να κάνω την ταινία που είχα στο μυαλό μου τόσα χρόνια. Γιατί πλέον είχα τον άνθρωπό μου.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος

Η ταινία αντιμετωπίζει τον θάνατο ως καθημερινή εργασία, χωρίς αφαιρέσεις και συμβολισμούς. Τι ήταν αυτό που σε γοήτευσε περισσότερο σε αυτή τη διαδικασία;

Volkan Üce

Για μένα ο πυρήνας της ιστορίας δεν είναι ο θάνατος. Είναι το αίσθημα του ανήκειν.

Στην ουσία μιλάμε για το εξής απλό αλλά τρομακτικό ερώτημα: πού θέλουμε να «κοιμηθούμε» για πάντα; [σ.σ. αν επιλέγεις την ταφή] Μπορείς να διαλέξεις μόνο ένα μέρος, ή τη χώρα όπου γεννήθηκες ή τη χώρα των γονιών και των παππούδων σου. Δεν γίνεται και τα δύο ταυτόχρονα.

Αυτό που ήθελα να παρουσιάσω δεν ήταν μια απάντηση. Δεν λέω στον θεατή «διάλεξε αυτό» ή «διάλεξε εκείνο». Ούτε δείχνω με το δάχτυλο. Απλώς προσπαθώ να αποτυπώσω πόσο δύσκολη είναι αυτή η επιλογή.

Οι πρώτοι εργάτες-μετανάστες ήρθαν στο Βέλγιο πριν από περίπου 60 χρόνια από την Τουρκία, το Μαρόκο, την Ελλάδα, την Ιταλία. Οι περισσότεροι από αυτούς έχουν πια πεθάνει και σχεδόν όλοι είναι θαμμένοι πίσω στις πατρίδες τους.

Αλλά τώρα πεθαίνουν τα παιδιά και τα εγγόνια τους. Κι όμως, ακόμα θάβονται στην Τουρκία.

Ο Taifun, ως ιδιοκτήτης γραφείου τελετών, ολοκληρώνει τη δουλειά του στο αεροδρόμιο και όχι στο νεκροταφείο. Σχεδόν καθημερινά συνοδεύει μια σορό στο cargo των Βρυξελλών, με φακέλους και έγγραφα, την ώρα που οι υπόλοιποι συνάδελφοί του πάνε σε κοιμητήρια. Αυτό για μένα είναι πολύ παράξενο.

Και αναρωτιέμαι αν είναι υγιές, ως διαδικασία πένθους, να βρίσκεται ο άνθρωπός σου χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.

Το γεγονός ότι ακόμα και σήμερα 90 ή 95% των παιδιών και εγγονιών των πρώτων μεταναστών θάβονται στην Τουρκία λέει πολλά για την έννοια της ενσωμάτωσης. Ίσως ήρθε η ώρα να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε σοβαρά το να θάβουμε τους ανθρώπους μας εδώ, στο Βέλγιο ή γενικότερα στην Ευρώπη. Είμαστε ήδη τρίτη γενιά.

Ειλικρινά, πιστεύω ότι αυτό θα ήταν πιο υγιές.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος

Είναι ποιητικός αλλά και απολύτως ρεαλιστικός ο τρόπος που το θέτεις. Και αυτό με οδηγεί σε κάτι που με εντυπωσίασε στην ταινία: από τη μία βλέπουμε σκηνές διαπραγμάτευσης για τις τιμές των φερέτρων και από την άλλη στιγμές απίστευτης τρυφερότητας, όπως το πλύσιμο ενός νεκρού σώματος. Πώς βρήκες αυτή την ισορροπία;

Volkan Üce

Το μοντάζ ήταν το παν. Πάλεψα για όσο περισσότερο χρόνο μπορούσα στην αίθουσα μοντάζ, γιατί στο ντοκιμαντέρ εκεί γεννιέται η ταινία.

Είχα τεράστια ποσότητα από υλικό. Πολύ έντονες συναισθηματικά εικόνες, αλλά και πάρα πολλές αστείες στιγμές με τον Taifun. Από την αρχή ήξερα ότι ήθελα έναν κωμικό τόνο, γιατί όταν μιλούσα σε συναδέλφους για αυτή την ιδέα πριν γνωρίσω τον Taifun, μου έλεγαν: «Ποιος θα θέλει να δει ένα ντοκιμαντέρ για αυτό; Είναι πολύ σκληρό».

Μαζί με τον μοντέρ μου, τον Anthony Parker, δοκιμάσαμε αμέτρητες εκδοχές μέχρι να βρούμε τη σωστή ισορροπία ανάμεσα στο συναίσθημα και το χιούμορ. Δεν το πετύχαμε με την πρώτη. Ήταν μια μακρά διαδικασία.

Για μένα ο τόνος είναι το σημαντικότερο στοιχείο. Το ίδιο είχα κάνει και στο προηγούμενο ντοκιμαντέρ μου, το Ollin. Χρειάστηκε πολύς χρόνος για να ισορροπήσουν το γέλιο και η συγκίνηση.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος

Σε πολλά σημεία φαίνεται ξεκάθαρα πως ο καπιταλισμός αγγίζει ακόμη και τον θάνατο: μικρά διαφημιστικά δώρα, αναπτήρες με λογότυπα γραφείων τελετών, εκθέσεις φερέτρων. Όταν ανακάλυψες αυτή τη διάσταση, τι ένιωσες;

Volkan Üce

Για να είμαι ειλικρινής, ένιωσα συντετριμμένος.

Εμείς, ως Ευρωπαίοι-Τούρκοι, έχουμε μια ρομαντική εικόνα για «το τελευταίο ταξίδι προς την Τουρκία». Όλη μας η ζωή είναι ένα πήγαινε-έλα ανάμεσα στην Ευρώπη και την Τουρκία. Κάθε καλοκαίρι, όπως κάναμε κι εμείς όταν ήμουν παιδί, μπαίναμε στο αυτοκίνητο μόλις τελείωνε το σχολείο και ταξιδεύαμε για επτά ή οκτώ εβδομάδες.

Κι εγώ είχα αυτή τη ρομαντική ιδέα: «το τελευταίο ταξίδι, για πάντα».

Και ξαφνικά ανακαλύπτω ότι γινόμαστε cargo. 18 ευρώ το κιλό.

Αυτό με συγκλόνισε.

Γι’ αυτό πήγα και στην Τουρκία. Ήθελα να δω τι συμβαίνει αν πεθάνω στο Βέλγιο και θέλω να ταφώ εκεί. Ποιος παραλαμβάνει το σώμα μου; Ποιος με πλένει; Ποιος με μεταφέρει στο χωριό;

Γνώρισα όλους αυτούς τους ανθρώπους. Είναι μια ολόκληρη βιομηχανία. Δεν μπορώ να τους κατηγορήσω· είναι η δουλειά τους. Στην αρχή μου φάνηκαν σκληροί. Μετά τους γνώρισα καλύτερα.

Όπως είναι και ο Taifun: είναι στην πραγματικότητα πωλητής, αλλά είναι και καλός άνθρωπος. Η ζωή δεν είναι ποτέ μόνο άσπρο ή μαύρο.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος

Θα ήθελα να σου κάνω μια πιο προσωπική ερώτηση. Ίσως ακούγεται απλοϊκή, αλλά μετά από όλη αυτή τη διαδικασία, έχεις σκεφτεί ποιος θα ήταν ο ιδανικός θάνατος για σένα;

Volkan Üce

Φοβάμαι πολύ τον θάνατο. Δεν θέλω να πεθάνω.

Όταν ήμουν παιδί, πίστευα πως μέχρι να γεράσω θα έχουν ανακαλύψει την αιώνια ζωή. Έλεγα: παλιά ζούσαμε 60 χρόνια, τώρα 80, μέχρι να γεράσω εγώ, θα ζούμε 150 ή 200. Κάτι θα εφεύρουν.

Τώρα δεν το πιστεύω πια.

Κι αυτή η ταινία ήταν, με έναν τρόπο, μια μυστική αποστολή για μένα: να συμφιλιωθώ με τον φόβο του θανάτου. Δεν τα κατάφερα πλήρως. Ακόμα φοβάμαι. Αλλά ξέρω ότι θα συμβεί.

Δεν είμαι ακόμη σίγουρος πού θέλω να ταφώ. Πρακτικά, το Βέλγιο είναι πιο εύκολο. Αλλά εκεί έχεις μόνο 20 χρόνια μέσα στο χώμα… μετά πρέπει να πληρώσεις πολλά για παρατάσεις. Στην Τουρκία είναι αιώνια η ανάπαυση.

Και όταν μου είπες ότι στην Ελλάδα είναι μόλις τρία χρόνια… ειλικρινά, σοκαρίστηκα.

[Πριν ξεκινήσουμε τη συζήτηση μας, μοιράστηκα αυτό το μακάβριο και τελείως κόντρα στην ορθοδοξία που προτείνει την «ξεκούραση του νεκρού», να μετακινούμε παρουσία των συγγενών τα οστά από τον τάφο στα τρία χρόνια, να ακούμε τον ήχο τους να σπάνε, να μεταφέρονται σε οστεοφυλάκιο για όσο οι δήμοι λαμβάνουν το «νοίκι». Επίσης αναφέρθηκα στα κόστη της «ξεκούρασης» που θυμίζουν ενοίκιο με συμβόλαιο περιορισμένης χρήσης. Η συζήτηση επανήλθε, όπως θα δείτε, πλέον όχι off the record].

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος

Ναι. Μετά τα τρία χρόνια γίνεται εκταφή. Τα οστά μπαίνουν σε ένα μικρό κουτί και πληρώνεις κάθε χρόνο για να παραμείνουν εκεί.

Ο πατέρας μου πέθανε πριν τρία χρόνια. Κάναμε τώρα όλα τα γραφειοκρατικά για να πάρουμε παράταση ενός έτους. Και ίσως μετά να μην έχουμε καν το δικαίωμα να τον κρατήσουμε εκεί. Πρέπει να είσαι παρών όταν γίνεται η εκταφή. Βλέπεις τα κόκαλα.

Volkan Üce

Αυτό είναι τρομακτικό. Ειλικρινά.

Στην Τουρκία βλέπεις ταφόπλακες από πριν το 1923, με αραβική γραφή. Άνθρωποι που πέθαναν πριν από 100 χρόνια και είναι ακόμα εκεί. Έτσι πρέπει να είναι.

Πιστεύω ότι είναι σημαντικό να υπάρχει ένα μέρος όπου μπορείς να πας όταν σου λείπει κάποιος.

Και ακούγοντας την ιστορία σου, καταλαβαίνω γιατί σε άγγιξε τόσο η ταινία.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος

Αυτός ήταν κι ένας από τους λόγους που βρήκα το ντοκιμαντέρ σου τόσο δυνατό. Το χιούμορ λειτουργεί σαν ανακούφιση, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτει τον σκελετό της ιστορίας πίσω από όλη αυτή τη γραφειοκρατία, την παράνοια και τις αντιφάσεις. Για μένα, προσωπικά, λειτούργησε σχεδόν θεραπευτικά.

Και νομίζω πως η ταινία σου μπορεί να αποτελέσει αφετηρία για μια ευρύτερη συζήτηση γύρω από τη φιλοσοφία του θανάτου και τον τρόπο που κάθε κουλτούρα τον διαχειρίζεται.

Volkan Üce

Χαίρομαι πολύ που το λες αυτό. Να σου πω κάτι που με συγκίνησε βαθιά: η πρεμιέρα της ταινίας έγινε στο IFFR στο Ρότερνταμ. Στην αίθουσα υπήρχαν άνθρωποι τουρκικής καταγωγής, Ευρωπαίοι, Ιάπωνες, άνθρωποι από τελείως διαφορετικές κουλτούρες.

Κι όμως, γελούσαν όλοι μαζί. Συγκινούνταν όλοι μαζί.

Αυτό ήταν για μένα η μεγαλύτερη επιβεβαίωση. Εκεί κατάλαβα ότι, τελικά, η ταινία είναι καθολική. Γιατί όλοι θα πεθάνουμε. Και όλοι θα χάσουμε ανθρώπους που αγαπάμε. Είναι κάτι που μας ενώνει, όσο κι αν δεν θέλουμε να το σκεφτόμαστε.

Εκεί είπα μέσα μου: «Οκ. Αποστολή εξετελέσθη».

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος

Θα ήθελα να σε ρωτήσω για την αποτέφρωση. Ποια είναι η θέση σου απέναντι σε αυτή την πρακτική;

Volkan Üce

Στην Τουρκία η αποτέφρωση είναι σχεδόν αδύνατη, επειδή απαγορεύεται από το Ισλάμ.

Αυτό που έχει πλάκα είναι πως ο Taifun το βλέπει τελείως επιχειρηματικά. Μου λέει: «Ξέρεις, οι Βέλγοι παλιά θάβονταν στο χώμα. Τώρα καίγονται. Άρα υπάρχει πολύς άδειος χώρος στα κοιμητήρια. Μπορούμε να θάβουμε εκεί τους μουσουλμάνους».

Για εκείνον είναι ευκαιρία.

Προσωπικά, δεν έχω πρόβλημα με την αποτέφρωση. Κάποιοι άνθρωποι φοβούνται την ιδέα ότι θα βρίσκονται κάτω από το χώμα, με σκουλήκια· ακόμα και η μητέρα μου λέει ότι δεν αντέχει αυτή τη σκέψη. Οπότε, ναι, η αποτέφρωση μπορεί να είναι μια λύση.

Αλλά για τους Τούρκους είναι πολύ δύσκολο. Ξέρω προσωπικά κάποιον με τουρκικές ρίζες, μη μουσουλμάνο, που ήθελε να αποτεφρωθεί στο Βέλγιο και οι στάχτες του να σκορπιστούν εδώ. Πέθανε· και το σώμα του στάλθηκε αυτόματα στην Τουρκία. Θάφτηκε στο χωριό των παππούδων του.

Για τους περισσότερους, όταν πεθαίνει κάποιος στην Ευρώπη, η πρώτη ερώτηση είναι: «Πότε φεύγει το επόμενο αεροπλάνο για Τουρκία;»

Αυτό συμβαίνει εδώ και 60 χρόνια, σχεδόν μηχανικά. Και νομίζω πως ήρθε η ώρα να αναρωτηθούμε αν πρέπει να συνεχίσει έτσι.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος

Ο Taifun έχει ένα πολύ ιδιαίτερο χιούμορ, ειδικά στη σκηνή όπου οργανώνει συμβολικά τη δική του κηδεία. Ήταν δική του ιδέα;

Volkan Üce

Απολύτως. Η δεκάχρονη «επέτειός» του γραφείου του, ήταν έκπληξη και για μένα. Μου είπε απλώς ότι ετοιμάζει κάτι, αλλά δεν μου αποκάλυψε τι.

Όταν το είδα μπροστά μου, κοιταχτήκαμε με τον οπερατέρ και λέγαμε: «Τι κάνει τώρα;»

Εγώ, ως σκηνοθέτης ντοκιμαντέρ, δεν λέω ποτέ στον πρωταγωνιστή τι να κάνει. Δεν ζητάω επαναλήψεις. Δεν σκηνοθετώ καταστάσεις. Αν αρχίσεις να το κάνεις αυτό, την επόμενη μέρα θα σε ρωτάνε: «Τι θες να κάνω σήμερα;»

Θέλω οι άνθρωποι να είναι ο εαυτός τους. Κρατάω μια μικρή απόσταση, μια αμηχανία. Εκεί γεννιέται η αλήθεια.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος

Υπάρχουν σκηνές εξαιρετικά φορτισμένες, όπως εκείνη όπου μια μητέρα μιλά για το πόσο σημαντικό είναι να βρίσκεται στον ίδιο τόπο με τον νεκρό γιο της, όταν τελικά θα φύγει. Πώς είναι, ως σκηνοθέτης, να βρίσκεσαι μέσα σε τέτοιες στιγμές;

Volkan Üce

Ήταν πολύ γλυκό και πολύ σκληρό μαζί.

Ο γιος είχε πεθάνει πριν από 20 χρόνια, κι όμως η μητέρα και η σύζυγος ζούσαν ακόμα μαζί και συζητούσαν ποια θα ταφεί δίπλα του. Πειράζονταν μεταξύ τους:

«Εσύ θα πας δίπλα στον άντρα σου».
«Όχι, εγώ θέλω να είμαι με τον γιο μου».

Ξέρεις κάτι; Αυτή η ηλικιωμένη γυναίκα πέθανε μόλις την περασμένη εβδομάδα. Ρώτησα τον Taifun πού θα ταφεί. Μου είπε: δίπλα στον άντρα της. Όχι στον γιο της.

Ήταν πολύ θλιβερό.

Και μετά υπάρχει κι εκείνη η σκηνή στο κοιμητήριο, την 1η Νοεμβρίου, όταν ο Taifun συναντά μια ηλικιωμένη Τουρκάλα μπροστά στον τάφο της κόρης της. Εκείνη του λέει πως φοβάται τι θα γίνει με τα λείψανα της κόρης της όταν πεθάνει η ίδια.

Εκείνη τη στιγμή κατάλαβα ότι κρατούσα κάτι πολύ πολύτιμο στα χέρια μου.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος

«Τούτη γης πατούμε όλοι μέσα θε να μπούμε. Τούτ’ η γης με τα χορτάρια τρώει νιους και παλληκάρια»: Στην Ελλάδα έχουμε πολλά τραγούδια και ποιήματα για τη ζωή και τον θάνατο. Χρησιμοποιείται και εσείς στην ταινία σας ένα. Υπάρχει κάποιο τραγούδι ή στίχος που να εκφράζει τη δική σου φιλοσοφία για το «τέλος»;

Volkan Üce

Δεν μπορώ να σου πω κάτι συγκεκριμένο αυτή τη στιγμή, αλλά ναι, ο θάνατος υπάρχει παντού στη μουσική, στην ποίηση, στην καθημερινότητα. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει ταμπού. Δεν θέλουμε να μιλάμε γι’ αυτόν, ενώ είναι απολύτως βέβαιο ότι θα συμβεί.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος

Θα ήθελα να σε ρωτήσω για την ηθική του ντοκιμαντέρ. Φιλμάρετε νεκρούς ανθρώπους με μεγάλη διακριτικότητα. Παρ’ όλα αυτά, δεν φοβήθηκατε ότι κάποιοι μπορεί να προσβληθούν;

Volkan Üce

Το φοβόμουν πάρα πολύ.

Ήξερα ότι θα είναι εξαιρετικά δύσκολο να πάρουμε άδεια από τις οικογένειες. Αν ερχόταν συνεργείο σε μένα σε τέτοια στιγμή, ίσως να τους έδιωχνα.

Στο Ισλάμ η ταφή γίνεται μέσα σε 24 ώρες. Ο πόνος είναι φρέσκος. Οι άνθρωποι είναι σε σοκ. Κι εσύ πας και ρωτάς: «Μπορούμε να κινηματογραφήσουμε;»

Πολλές φορές μας αρνήθηκαν. Άλλες φορές κάποιο συγγενικό πρόσωπο γινόταν επιθετικό. Το καταλάβαινα. Η επιθετικότητα είναι κι αυτή μορφή πένθους.

Σε κάποιες περιπτώσεις είχαμε άδεια από τον σύντροφο και τα παιδιά, αλλά εμφανιζόταν ένας θείος ή μια ανιψιά και έλεγε όχι. Και τότε σταματούσαμε.

Άλλες φορές έλεγαν ναι προφορικά, αλλά δεν υπέγραφαν το έντυπο συναίνεσης.

Δεν ήταν εύκολο. Προσπαθήσαμε πάντα να είμαστε όσο πιο διακριτικοί και ανθρώπινοι γίνεται.

Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος

Δυστυχώς τελειώνει ο χρόνος μας, αλλά θέλω να σε ευχαριστήσω θερμά για αυτή τη συζήτηση. Μακάρι να γινόταν από κοντά.

Volkan Üce

Κι εγώ το ίδιο. Θα χαρώ η ταινία να φτάσει στην Ελλάδα και να μπορέσω να τη συζητήσω με το Ελληνικό κοινό, τώρα που έμαθα και όσα συζητήθηκαν.

Το 2m2 (Δύο Τετραγωνικά Μέτρα) δεν είναι απλώς ένα ντοκιμαντέρ για τον θάνατο, είναι μια ταινία για τη μνήμη, τη μετανάστευση, την αγάπη και την ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει κάπου, ακόμα και μετά το τέλος.

Με χιούμορ, τρυφερότητα και βαθιά ενσυναίσθηση, ο Volkan Üce ανοίγει έναν χώρο διαλόγου για κάτι που όλοι αποφεύγουμε, αλλά κανείς δεν μπορεί να αποφύγει.

Ας ελπίσουμε αυτό το ντοκιμαντέρ να διανεμηθεί και στην Ελλάδα ώστε να ανοίξει μια ουσιαστική συζήτηση γύρω από το πένθος, την ταυτότητα και το πού τελικά θέλουμε να ακουμπήσουμε για πάντα.