«Συγγνώμη… μιλάω»: Μία άλλη άποψη για τα καθημερινά και τα μεγάλα προβλήματα της σύγχρονης γυναίκας

Ο εορτασμός για την παγκόσμια ημέρα της γυναίκας δεν είναι μία απλή ημερομηνία ανάμεσα σε όλες τις άλλες, που γενικά και αφηρημένα στρέφει περιστασιακά το ενδιαφέρον σε κάποια έννοια. Απεναντίας, απ’ όλες τις παγκόσμιες τούτες αναφορές, η ημέρα της Γυναίκας αντανακλά σε μία προαιώνια και διαρκή κατάσταση του γυναικείου φύλου σε όλη την πορεία της ανθρώπινης κοινωνίας, η οποία παρόλη την πρόοδο που έχει σημειωθεί σε πολλούς τομείς, ακόμη δεν χαίρει της πλήρους εξίσωσης σε ευκαιρίες και σε αναγνώριση σε όλο της το εύρος. Στο πλαίσιο των εορτασμών για την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, στο Ινστιτούτο Θερβάντες της Αθήνας εγκαινιάσθηκε την Πέμπτη 5 Μαρτίου, έκθεση με 35 κορυφαίες ισπανόφωνες δημιουργούς του σύγχρονου αυτοβιογραφικού κόμικ, με τον ενδεικτικό για την κατάσταση πολλών γυναικών τίτλο «Συγγνώμη, μιλάω».

Μία έκθεση, που τολμά μέσα από τον πλούτο των βιωματικών στοιχείων που το «αυτοβιογραφικό» κόμικ φέρνει στην επιφάνεια, αλλά και του ιδιαίτερου αφηγηματικού τρόπου των γυναικών καλλιτεχνών, να αποδεικνύει ότι ζητήματα όπως ο σεξισμός, η έμφυλη βία και οι κοινωνικές ανισότητες είναι πάντοτε παρόντα και δεν είναι μόνο μία προσωπική υπόθεση ενός συγκεκριμένου ατόμου ή κύκλου, αλλά αποτελούν οργανικά και συστημικά προβλήματα της σύγχρονης κοινωνίας, που ως τέτοια απαιτούν συλλογική δράση.

Όπως τονίζει στον Γιώργη-Βύρωνα Δάβο και το ΑΠΕ-ΜΠΕ η διευθύντρια του Ινστιτούτου Θερβάντες στην Αθήνα Κοράλ Μαρτίνεθ Ίσκαρ «Αυτή η έκθεση “Συγγνώμη…μιλάω” αντιπροσωπεύει ακριβώς την καλλιτεχνική δουλειά μέσω του κόμικ 35 γυναικών καλλιτεχνών από την Ισπανία ή ισπανόφωνες κι είναι αυτό ακριβώς που εκπροσωπεί το Ινστιτούτο Θερβάντες: έναν δημόσιο οργανισμό που ανήκει στο ΥΠΕΞ, του οποίου στόχος είναι να προωθεί τη γλώσσα και την κουλτούρα. Μέσω του κόμικ οι γυναίκες μιλούν για τα καθημερινά προβλήματα, συχνά για προβλήματα ταμπού, άλλες φορές όχι και με προκλητικό τρόπο για να διεκδικήσουν ότι το αυτοβιογραφικό κόμικ είναι εξίσου μία μορφή επικοινωνίας πάνω σε αυτά τα τόσο σημαντικά θέματα, όπως η ζωή, η οικογένεια, η LGTB ταυτότητα, τα προβλήματα υγείας, των γυναικών και πολλά άλλα. Πρέπει να τη δείτε».

Η Τέβι ντε λα Τόρε, επιμελήτρια της έκθεσης «Με συγχωρείτε, μιλάω» , αναφερόμενη ακριβώς στην επικοινωνιακή σημασία μιας τέτοιας έκθεσης για την ευαισθητοποίηση του κοινού γύρω από τα θέματα που αφορούν τη θέση της γυναίκας σήμερα τόνισε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ πως «μέσα από την έκθεση προβάλλεται η σημασία των κόμικς ως ένα προνομιακό μέσο για τη δημιουργία ενσυναίσθησης. Η γραφιστική τους φύση όχι μόνο διευκολύνει την κατανόηση, αλλά προσκαλεί επίσης σε μια οικεία και αργή ανάγνωση, η οποία διεγείρει τον αναστοχασμό. Επιπλέον, οι προσωπικές ιστορίες που μοιράζονται αυτές οι δημιουργοί φιλοδοξούν να βρουν απήχηση στο κοινό, μετατρέποντας την ατομική εμπειρία σε μια κοινή και οικουμενική γνώση. Οι αναγνώστριες και οι αναγνώστες μπορούν να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους σε αυτές τις αφηγήσεις, συμβάλλοντας έτσι στην οικοδόμηση μιας συλλογικής αφήγησης που τους επιτρέπει να αισθάνονται ότι έχουν συντροφιά και ότι είναι λιγότερο μόνοι».

Όμως, πώς προσεγγίζει η τέχνη των κόμικς αυτά τα ιδιαίτερα ζητήματα, αλλά και ποια μπορεί και πρέπει να είναι η συμβολή της ως μέσο και περιεχόμενο στη βελτίωση της θέσης της γυναίκας στην κοινωνία; Σε αυτό, η κ. ντε λα Τόρε απαντά πως: «Κάθε δημιουργός προσεγγίζει το βίωμά της από μια βαθιά προσωπική οπτική γωνία –μερικές φορές μάλιστα και από μια θεραπευτική αφετηρία. Όμως, όλες οι καλλιτέχνιδες συμφωνούν ότι το να μοιράζεσαι το προσωπικό στοιχείο συμβάλλει στην αποδοχή και την εξομάλυνση (normalización) ακόμη και των πιο τραυματικών εμπειριών. Καθιστώντας δημόσια την προσωπική ιστορία, αυτή παύει να είναι μια απομονωμένη διήγηση και μετατρέπεται σε έναν κοινό χώρο όπου άλλες γυναίκες μπορούν να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους. Έτσι, το οικείο μεταμορφώνεται σε γέφυρα: μοιραζόμενες τις εμπειρίες μας, βοηθάμε άλλους ανθρώπους να νιώσουν ότι τους καταλαβαίνουν».

Όπως τονίζει επίσης στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Λούκας Φερνάνδεθ, υπεύθυνος πολιτιστικών στο Ινστιτούτο Θερβάντες της Αθήνας «ο φεμινισμός μπορεί να θεωρηθεί μία από τις μεγάλες επαναστάσεις του 20ού και (κυρίως) του 21ου αιώνα που διανύουμε. Ο αγώνας για την αναγνώριση των δικαιωμάτων και την ισότητα των φύλων απετέλεσε έναν κοινωνικό μοχλό ανατροπής που οι διαστάσεις του μένει ακόμα να ποσοτικοποιηθούν: από κινήματα παγκόσμιας κλίμακας όπως το #MeToo, αλλά και μέσα από έργα όπως αυτό που παρουσιάζουμε στο Ινστιτούτο Θερβάντες της Αθήνας αυτές τις μέρες, ο αγώνας των γυναικών βοηθά στην οικοδόμηση πιο δίκαιων και ισότιμων κοινωνιών και μας αναγκάζει να επανεξετάσουμε τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε στην καθημερινή μας ζωή.

Αναμφίβολα, το έργο της επιμέλειας που πραγματοποίησαν οι επιμελήτριες μέσα από αυτή την έκθεση και, φυσικά, το έργο των ίδιων των δημιουργών μέσα από τα αυτοβιογραφικά τους κομμάτια, βοηθούν απαραίτητα στην κατανόηση της πραγματικής κοινωνικής διάστασης αυτής της αλλαγής, καθώς και στην ευαισθητοποίηση και την κατανόηση των ποικίλων και καθημερινών πραγματικοτήτων των γυναικών στο άμεσο περιβάλλον τους. Κάτι που πριν από λίγα μόλις χρόνια θα ήταν, απλά, αδιανόητο».

Εξάλλου, όπως επισημαίνει ο κ. Φερνάνδεθ, «Κάθε μέρα, όλο και περισσότερο, ο πολιτισμός έχει γυναικεία μορφή. Οι στατιστικές πολιτιστικής κατανάλωσης το δείχνουν εδώ και δεκαετίες, ότι επιτέλους τα τελευταία χρόνια οι γυναίκες κερδίζουν όλο και μεγαλύτερα πεδία ορατότητας τόσο από την πλευρά της παραγωγής γνώσης όσο και από καλλιτεχνική σκοπιά. Το είδαμε στην πρόσφατη τελετή των βραβείων Goya, όπου η Alauda Ruiz de Azúa ήταν η τέταρτη γυναίκα που κέρδισε το βραβείο καλύτερης σκηνοθεσίας στα σαράντα χρόνια ιστορίας του θεσμού. Απομένουν ακόμη πολλά να γίνουν, αλλά υπάρχει μια αλλαγή σε εξέλιξη η οποία, ευτυχώς, δεν φαίνεται να παρουσιάζει σημάδια εξάντλησης».

Αλλά πώς ανταποκρίνονται οι μεγάλοι διεθνείς θεσμοί, όπως το Ινστιτούτο Θερβάντες στα ζητήματα του γυναικείου φύλου και πώς τα προωθεί (πχ με δραστηριότητες, εταιρικές δράσεις κ.λπ.); ο κ. Φερνάνδεθ μας τονίζει ότι «το Ινστιτούτο Θερβάντες αναπτύσσει τον πολιτιστικό του προγραμματισμό με βάση μια σειρά θεμελιωδών αρχών που μοιράζονται και εφαρμόζονται παγκοσμίως μέσω του δικτύου των κέντρων του στις πέντε ηπείρους. Αυτό σημαίνει ότι η πολιτιστική δράση του Ινστιτούτου Θερβάντες χαρακτηρίζεται από ευρείες αλλά ακριβείς έννοιες: από το έργο για τη διάδοση του πολιτισμού στα ισπανικά κι από μια ανθρωπιστική σκοπιά, απαλλαγμένη από κάθε είδους προκαταλήψεις. Και το πράττει μέσω της προώθησης του έργου των σύγχρονων δημιουργών μας, όπως συμβαίνει με αυτή την έκθεση, αλλά και υποστηρίζοντας την αναθεώρηση των έργων που παρήχθησαν από στοχάστριες και καλλιτέχνιδες οι οποίες, για λόγους παραπάνω από γνωστούς, είχαν περάσει απαρατήρητες μέχρι τις μέρες μας».

«Τα παραδείγματα είναι πολλά, αλλά για να εστιάσουμε στην περίπτωση της Ελλάδας, αν αναζητήσουμε στη βάση δεδομένων των πολιτιστικών μας δράσεων, τα τελευταία δύο χρόνια έχουν πραγματοποιηθεί με πρωτοβουλία του Ινστιτούτου Θερβάντες της Αθήνας περισσότερες από 60 πολιτιστικές δραστηριότητες που είχαν, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, τη γυναίκα στο επίκεντρο — είτε μέσω της διάδοσης του έργου της είτε με στόχο την ευαισθητοποίηση σε θέματα φύλου», καταλήγει ο κ. Φερνάνδεθ.

Η έκθεση, που έχουν επιμεληθεί οι Τέβι ντε λα Τόρε, Τερέσα Φερέιρο-Πελετέιρο και Ροβέρτα Βάθκεθ μετατρέπει την προσωπική μαρτυρία σε όχημα για κοινωνική αλλαγή, προσκαλώντας το κοινό να ανακαλύψει τη δύναμη της γυναικείας φωνής στην τέχνη του κόμικ, περιλαμβάνει έργα 35 ισπανόφωνων γυναικών καλλιτεχνών από τη Γερμανία, την Αργεντινή, τη Χιλή, το Εκουαδόρ, την Ισπανία, τη Γαλλία, το Μεξικό και το Περού. Η Αθήνα είναι ο τελευταίος διεθνής σταθμός της έκθεσης που νωρίτερα παρουσιάστηκε στο Λονδίνο, το Παρίσι, τις Βρυξέλλες και την Ουτρέχτη.

Η έκθεση διοργανώνεται από το Ινστιτούτο Θερβάντες και το CentroCentro, ένα πολιτιστικό κόμβο του Δήμου της Μαδρίτης στην Ισπανία, σε συνεργασία με το Comicdom CON Athens, το διεθνές φεστιβάλ που είναι αποκλειστικά αφιερωμένο στα comics και την κουλτούρα τους. Όπως τόνισε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η καλλιτεχνική διευθύντριά του Λήδα Τσενέ «είμαστε πολύ χαρούμενοι που το Ινστιτούτο Θερβάντες φέρνει μία τόσο ενδιαφέρουσα και σημαντική έκθεση η οποία δίνει φωνή και ορατότητα σε γυναίκες που θέλουν να πουν την προσωπική τους ιστορία, αξιοποιώντας ένα μέσο το οποίο πολλές φορές είναι κάπως παρεξηγημένο. Το κόμικ είναι ένα αφηγηματικό μέσο, που μπορεί να πεί οποιαδήποτε ιστορία, συνδυάζοντας λέξεις κι εικόνες με έναν τρόπο πολύ άμεσο, σπάζοντας οποιοδήποτε εμπόδιο, δημιουργώντας γέφυρες και δημιουργώντας ιστορίες με τις οποίες όλοι κάπως μπορούμε να ταυτιστούμε. Μάλιστα, το αυτοβιογραφικό κόμικ μπορεί να λειτουργήσει ακόμα και σαν ένα θεραπευτικό εργαλείο καθώς μας βοηθά όλους να δούμε μέσα από αυτές τις ιστορίες και κάποια κομμάτια του εαυτού μας».

Αναφορικά με το εάν κι οι Ελληνίδες κομίστες μπορούν ή «ζητούν συγγνώμη να μιλήσουν», η κ. Τσενέ μας είπε: «Στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια, οι γυναίκες δημιουργοί κόμικς μιλάνε και μιλάνε αρκετά δυνατά και γι’αυτό είμαστε πολύ πολύ χαρούμενοι, που κάθε κάθε χρόνο και στο φεστιβάλ μας βλέπουμε να αυξάνεται η συμμετοχή των γυναικών δημιουργών. Ωστόσο, θέλουμε πάντα να μιλάμε λίγο ακόμα και λίγο περισσότερο και όχι μόνο από τη θέση του δημιουργού, αλλά και από θέσεις οι οποίες έχουν να κάνουν με τη διεύθυνση φεστιβάλ, εκδοτικων οίκων, βραβείων που απονέμονται, γιατί οι γυναίκες κομίστες διεθνώς κάπως λείπουν από τα διεθνή βραβεία κόμικς. Αλλά είμαστε εδώ και θα συνεχίσουμε να μιλάμε».

Παράλληλα με την κεντρική έκθεση, θα λειτουργήσει στη Βιβλιοθήκη «Juan Carlos Onetti» μια συμπληρωματική βιβλιογραφική έκθεση. Σε αυτήν θα παρουσιαστούν εκδόσεις και δημοσιεύσεις των ίδιων των δημιουργών που συμμετέχουν, δίνοντας στο κοινό την ευκαιρία να γνωρίσει σε βάθος το έργο.