Στην ψυχολογία του Carl Gustav Jung, τα αρχέτυπα* της Μητέρας και του Πατέρα αποτελούν δύο από τις πιο ισχυρές δυνάμεις που πλάθουν και διαμορφώνουν τον εσωτερικό μας κόσμο. Πρόκειται για θεμελιώδη μοτίβα που επηρεάζουν την σκέψη, τα συναισθήματα και τις σχέσεις μας, ανεξάρτητα από το αν οι βιολογικοί μας γονείς υπήρξαν παρόντες, απόντες ή διαφορετικοί από αυτό που θα αναμέναμε.
Στην πραγματικότητα, δεν μιλάμε για τους ίδιους τους γονείς μας, αλλά για εσωτερικευμένες εικόνες τους (imago*) οι οποίες διαμορφώνονται μέσα μας, από την αλληλεπίδραση της δικής μας ψυχικής δομής, με τις εμπειρίες της παιδικής μας ηλικίας. Αυτές οι εικόνες έχουν καθοριστικό ρόλο στην μετέπειτα ζωή μας, είτε με το να μας περιορίζουν, είτε με το να μας απελευθερώνουν.
Advertisment
Η Μητέρα: Το αρχέτυπο του Έρωτα και της Ζωής
Η Μητέρα αντιπροσωπεύει τον κόσμο του Έρωτα – όχι μόνο με την κλασσική έννοια του έρωτα, αλλά με την έννοια της σύνδεσης, της θρέψης, της επαφής με την ζωή. Είναι η «μήτρα» του ασυνείδητου, η πηγή από όπου αναβλύζει η δημιουργικότητα, η φαντασία, η ικανότητα να ανανεωνόμαστε.
Μέσα από την αρχέτυπικη Μητέρα:
• συνδεόμαστε με το σώμα και τις αισθήσεις μας,
Advertisment
• βιώνουμε το αίσθημα της φροντίδας και της προστασίας,
• μαθαίνουμε πώς να σχετιζόμαστε με τα συναισθήματά μας και πώς να αγαπάμε.
Όταν αυτό το αρχέτυπο είναι ισορροπημένο, μπορούμε να νιώσουμε οικειότητα, αποδοχή και τρυφερότητα. Όταν όμως επικρατεί, μπορεί να μας κρατήσει δέσμιους, σε μία παιδικόμορφη εξάρτηση: δυσκολευόμαστε να αφήσουμε το γνώριμο, να μεγαλώσουμε, να αναλάβουμε ευθύνες. Η σκιά της Μητέρας μπορεί να εκδηλωθεί ως υπερπροστασία, αδυναμία οριοθέτησης, ή και βύθιση σε μία παθητική στάση ζωής.
Ο Πατέρας: Το αρχέτυπο του Λόγου και του Νόμου
Απέναντι στη Μητέρα στέκεται ο Πατέρας. Εκείνος ενσαρκώνει το αρχέτυπο του Λόγου. Αντιπροσωπεύει την πνευματική διάσταση, την αρχή της τάξης, της ευθύνης και του νόμου.
Μέσα από την αρχέτυπικη μορφή του Πατέρα:
• μαθαίνουμε να παίρνουμε θέση στον κόσμο,
• χτίζουμε την περσόνα μας, δηλαδή τον κοινωνικό μας εαυτό,
• αντιλαμβανόμαστε την αξία των ορίων, της πειθαρχίας και της ευθύνης.
Η παρουσία του Πατέρα μας προστατεύει από το χάος των ενστίκτων και του ασυνειδήτου, βάζει τάξη, μας προσανατολίζει. Ωστόσο, όταν αυτό το αρχέτυπο υπερτονίζεται, οδηγεί σε υπερβολική αυστηρότητα, κριτική διάθεση, ή ακόμα και σε καταπίεση του συναισθήματος και της φαντασίας. Η σκιά του Πατέρα γίνεται ο εσωτερικός δικαστής που δεν αφήνει χώρο για το παιχνίδι, την ευαλωτότητα ή την έκφραση του θηλυκού στοιχείου.
Η δυναμική της ισορροπίας
Η ψυχή μας χρειάζεται και τις δύο αυτές δυνάμεις. Η Μητέρα μας διδάσκει να βυθιζόμαστε στην εμπειρία, να αγαπάμε, να δημιουργούμε, να νιώθουμε. Ο Πατέρας μας μαθαίνει να «στεκόμαστε» στον κόσμο, να οργανώνουμε, να αναλαμβάνουμε ευθύνη.
Χωρίς την Μητέρα, η ζωή χάνει την ζεστασιά και την τρυφερότητα. Χωρίς τον Πατέρα, η ζωή χάνει την δομή και τον προσανατολισμό. Μία υπερβολή από τη μία πλευρά, καταστρέφει την άλλη. Μόνο όταν αλληλοσυμπληρώνονται, ανοίγεται ο δρόμος για ωρίμανση και ψυχική πληρότητα.
Η εσωτερική σκηνή
Σύμφωνα με τον Jung, οι «γονείς» που κουβαλάμε μέσα μας δεν είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι, αλλά οι εσωτερικευμένες εικόνες τους. Το «έργο» διαδραματίζεται και οι «ρόλοι» ενσαρκώνονται στην ψυχή μας και όχι στο σαλόνι του σπιτιού μας.
Στην πραγματικότητα, οι γονείς ή οι φροντιστές, απλώς αποτελούν τον πρώτο «καμβά» πάνω στον οποίο προβάλλουμε αυτά τα αρχέτυπα. Από εκεί και πέρα, το πώς θα συνεχίσουμε να σχετιζόμαστε με την εσωτερική Μητέρα και τον εσωτερικό Πατέρα είναι προσωπική υπόθεση και διαμορφώνει την δυνατότητά μας να υπάρξουμε ως ενήλικες στον κόσμο.
Όντας καθηλωμένοι σε μία παιδική ταύτιση με τη Μητέρα ή τον Πατέρα, τότε η υγιής ανάπτυξή μας παρεμποδίζεται. Αν, αντίθετα, μπορέσουμε να αναγνωρίσουμε και τις δύο αυτές φωνές μέσα μας και να τις φέρουμε σε ισορροπία, τότε ανοίγεται ο δρόμος προς μία πιο ελεύθερη και δημιουργική ύπαρξη.
Ένα βήμα προς την ενηλικίωση
Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία συχνά μας φέρνει αντιμέτωπους με αυτές τις εσωτερικές δυνάμεις. Μπορεί να αναγνωρίσουμε την αυστηρή φωνή του Πατέρα σε κάθε αυτοκριτική μας, ή να νιώσουμε τη Μητέρα όταν χρειαζόμαστε φροντίδα και τρυφερότητα.
Η αληθινή ενηλικίωση δεν συνεπάγεται στο να απορρίψουμε τη Μητέρα και τον Πατέρα μέσα μας, αλλά στο να μάθουμε να τους ακούμε, να τους ισορροπούμε και να τους αναγνωρίζουμε ως μέρη της ίδιας μας της ψυχής.
Η Μητέρα και ο Πατέρας είναι καθοριστικοί «πυλώνες» που μας στηρίζουν στο ταξίδι της ζωής: ο ένας μας οδηγεί προς τα μέσα, στον πλούτο του συναισθήματος και του ασυνείδητου· ο άλλος προς τα έξω, στην δράση, την ευθύνη και την κοινωνία.
Η ψυχική μας ωριμότητα κρίνεται από την ικανότητά μας να τους φέρουμε σε διάλογο και όχι σε πόλεμο.
*Τα αρχέτυπα του Jung είναι καθολικά, έμφυτα ψυχολογικά μοτίβα και εικόνες που υπάρχουν στο συλλογικό ασυνείδητο της ανθρωπότητας. Αντιπροσωπεύουν βασικά πρότυπα εμπειρίας και συμπεριφοράς (π.χ. ο Ήρωας, η Μητέρα, ο Σοφός), τα οποία εκδηλώνονται σε μύθους, όνειρα, τέχνη και πολιτισμούς σε κάθε εποχή.
* Imago (κατά Jung): ασυνείδητη εσωτερική εικόνα σημαντικών προσώπων (κυρίως γονέων), που καθοδηγεί τις προβολές και τις σχέσεις του ατόμου στην ενήλικη ζωή.
Βιβλιογραφία
- Jung, C. G. (1959/1990). The Archetypes and the Collective Unconscious. Collected Works, Vol. 9 (Part 1). Princeton University Press.
- Jung, C. G. (1959/1990). Aion: Researches into the Phenomenology of the Self. Collected Works, Vol. 9 (Part 2). Princeton University Press.
- Neumann, E. (1955). The Great Mother: An Analysis of the Archetype. Princeton University Press.
