Γιατί μερικές φορές φοβόμαστε περισσότερο το αεροπλάνο απ’ ό,τι το αυτοκίνητο; Ή γιατί μας φαίνεται ότι οι φυσικές καταστροφές ή τα εγκλήματα αυξάνονται, παρόλο που τα στατιστικά μπορεί να δείχνουν το αντίθετο; Σε πολλές από αυτές τις περιπτώσεις δεν φταίνουμε εμείς – φταίει ένας μηχανισμός του ίδιου μας του μυαλού: το φαινόμενο διαθεσιμότητας (availability heuristic).
Το φαινόμενο αυτό περιγράφηκε για πρώτη φορά από τους ψυχολόγους Amos Tversky και Daniel Kahneman τη δεκαετία του 1970 και έκτοτε αποτελεί βασικό εργαλείο στην κατανόηση των ανθρώπινων γνωστικών σφαλμάτων. Πρόκειται για μια «νοητική συντόμευση» που μας οδηγεί να εκτιμούμε την πιθανότητα ή τη συχνότητα ενός γεγονότος με βάση το πόσο εύκολα μπορούμε να το ανακαλέσουμε από τη μνήμη μας – και όχι με βάση την πραγματική του συχνότητα.
Advertisment
Πώς λειτουργεί η διαθεσιμότητα
Όταν προσπαθούμε να απαντήσουμε σε ερωτήσεις όπως:
- Πόσο συχνά συμβαίνουν αεροπορικά δυστυχήματα;
- Πόσοι άνθρωποι κερδίζουν το λαχείο;
- Είναι ασφαλής η γειτονιά μου;
…δεν αναζητούμε στατιστικά δεδομένα. Αντί γι’ αυτό, το μυαλό μας κάνει μια γρήγορη σάρωση της μνήμης: μπορούμε να θυμηθούμε κάποιο σχετικό περιστατικό; Ήταν πρόσφατο; Ήταν έντονο; Ήταν συναισθηματικά φορτισμένο; Αν ναι, τότε το γεγονός μας φαίνεται πιθανότερο απ’ ό,τι είναι στην πραγματικότητα.
Η αρχή είναι απλή:
Advertisment
Όσο πιο εύκολα ανακαλείται κάτι στη μνήμη, τόσο πιο πιθανό το θεωρούμε.
Σε αυτή τη διαδικασία, δεν παίζουν ρόλο μόνο τα έντονα ή σοκαριστικά γεγονότα, αλλά και ό,τι μας είναι οικείο. Η συχνή έκθεση σε μια πληροφορία, μια εικόνα ή μια ιστορία –ακόμη κι αν δεν είναι δραματική– καθιστά την ανάμνησή της πιο προσβάσιμη. Το γνώριμο συνδέεται αυτόματα με την αίσθηση του ασφαλούς, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει λογική βάση για αυτό. Έτσι, ένα πρόσωπο, ένας τόπος ή μια κατάσταση μπορεί να μας φαίνεται πιο πιθανή, αξιόπιστη ή και «κανονική», απλώς επειδή την έχουμε ξανασυναντήσει.
Με άλλα λόγια, η οικειότητα λειτουργεί ως επιταχυντής της διαθεσιμότητας. Και πολλές φορές, η κρίση μας διαμορφώνεται όχι μόνο από το τι μας συγκλόνισε, αλλά και από το τι απλώς έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε.
Παραδείγματα από την καθημερινότητα
- ΜΜΕ και ειδήσεις: Όταν τα μέσα ενημέρωσης προβάλλουν έντονα περιπτώσεις βίας, φυσικών καταστροφών ή τρομοκρατικών επιθέσεων, ενισχύεται η εντύπωση ότι «ο κόσμος γίνεται πιο επικίνδυνος». Σε πολλές περιπτώσεις αυτή η εντύπωση έχει βάση – όπως σε περιοχές όπου πράγματι παρατηρείται αύξηση ορισμένων μορφών εγκληματικότητας. Ωστόσο, η ένταση και η συχνότητα της κάλυψης μπορεί να διογκώσουν το αίσθημα απειλής, ακόμη και όταν τα πραγματικά δεδομένα είναι πιο σύνθετα ή αφορούν ειδικές συνθήκες.
- Προσωπικές εμπειρίες: Αν κάποιος φίλος ή συγγενής μας έχει αρνητική εμπειρία σε δημόσιο νοσοκομείο, είναι πιθανό να σχηματίσουμε την αίσθηση ότι όλο το σύστημα υγείας είναι προβληματικό. Αν και υπάρχουν διαπιστωμένες δυσκολίες και ελλείψεις, η διαθεσιμότητα αυτής της συγκεκριμένης ιστορίας μπορεί να υπερισχύσει της συνολικής εικόνας – η οποία ενδέχεται να είναι περισσότερο πολυδιάστατη.
- Λοταρία και τυχερά παιχνίδια: Παρόλο που οι περισσότεροι γνωρίζουμε ότι είναι εξαιρετικά απίθανο να κερδίσουμε, ιστορίες επιτυχιών –που προβάλλονται στα ΜΜΕ ή συζητιούνται κοινωνικά– επηρεάζουν τη συναισθηματική μας αίσθηση του «πιθανού». Η λογική μας λέει ότι οι πιθανότητες είναι μηδαμινές, αλλά η ζωντανή εικόνα κάποιου που “τα κατάφερε” παραμένει πιο έντονη και εύκολα ανακαλέσιμη.
Γιατί ο εγκέφαλος προτιμά τη διαθεσιμότητα
Ο εγκέφαλός μας είναι φτιαγμένος για να επεξεργάζεται πληροφορίες γρήγορα και αποτελεσματικά, όχι απαραίτητα ορθολογικά. Αυτό συμβαίνει επειδή, εξελικτικά, δεν είχαμε την πολυτέλεια του χρόνου για προσεκτικές αναλύσεις: έπρεπε να πάρουμε αποφάσεις αμέσως – για το αν κάτι είναι επικίνδυνο, χρήσιμο ή γνωστό. Η γρήγορη ανάκληση μιας πληροφορίας, ακόμα και ελλιπούς, μπορούσε να σημαίνει επιβίωση.
Σε αυτό το πλαίσιο, η διαθεσιμότητα λειτουργεί ως μηχανισμός εξοικονόμησης νοητικής ενέργειας. Όταν καλούμαστε να κρίνουμε μια κατάσταση, ο εγκέφαλος επιλέγει να ανατρέξει σε ό,τι είναι ήδη γνωστό, έντονο ή πρόσφατο. Δεν ψάχνει να αξιολογήσει το σύνολο των πληροφοριών· επιλέγει την ευκολότερη ανάκληση.
Γι’ αυτό και οι έντονες, πρόσφατες και συναισθηματικά φορτισμένες εμπειρίες έχουν μεγαλύτερη «προσβασιμότητα» στη μνήμη μας – άρα και μεγαλύτερη επιρροή στις κρίσεις μας. Παράλληλα, λειτουργεί και η οικειότητα: ό,τι έχουμε δει ή ακούσει πολλές φορές μάς φαίνεται όχι μόνο γνώριμο αλλά και –σχεδόν αυτόματα– πιο ασφαλές.
Αυτός ο μηχανισμός δεν είναι «λάθος»· είναι προσαρμοστικός. Μας βοηθά να επιβιώνουμε, αλλά συχνά το τίμημα είναι η παραμόρφωση της πραγματικότητας. Η διαθεσιμότητα μάς δίνει ταχύτητα, όχι απαραίτητα ακρίβεια.
Οι συνέπειες στη σκέψη και στη συμπεριφορά
Το φαινόμενο διαθεσιμότητας επηρεάζει τη σκέψη και τη συμπεριφορά μας σε πολλά επίπεδα:
- Τις καθημερινές αποφάσεις μας: Από το πού θα επενδύσουμε μέχρι το αν θα πάρουμε ταξί ή μετρό, η μνήμη μας τείνει να δίνει έμφαση σε πρόσφατες ή οικείες εμπειρίες, υποβαθμίζοντας πιο ρεαλιστικά στοιχεία κινδύνου ή κόστους.
- Τις κοινωνικές προκαταλήψεις: Αν οι ιστορίες που ακούμε για μια κοινωνική ομάδα ή μια κοινότητα είναι μονόπλευρες και φορτισμένες, τότε αυτές καθορίζουν τις προσδοκίες και τη στάση μας – ακόμα κι όταν δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.
- Τη διαμόρφωση και αποδοχή πολιτικών αφηγήσεων: Σε ζητήματα όπως η μετανάστευση, η ασφάλεια ή η υγεία, οι εντυπώσεις που δημιουργούνται —συχνά μέσα από επιλεγμένες αφηγήσεις και έντονη προβολή— μπορούν να κατευθύνουν την κοινή γνώμη και να διευκολύνουν την αποδοχή πολιτικών αποφάσεων που έχουν ήδη σχεδιαστεί. Δεν είναι οι εντυπώσεις που οδηγούν πάντα τις πολιτικές· πολλές φορές, είναι οι πολιτικές που προετοιμάζουν τις εντυπώσεις.
Σε κάθε περίπτωση, η δύναμη της διαθεσιμότητας βρίσκεται στην αθόρυβη πειστικότητά της: αυτό που είναι προσβάσιμο στη μνήμη, συχνά μεταφράζεται σε αλήθεια — ακόμη κι όταν είναι απλώς ευκολότερο να το θυμόμαστε.
Πώς μπορούμε να αποφύγουμε τις “παγίδες” και να χρησιμοποιήσουμε τη διαθεσιμότητα προς όφελός μας;
Η διαθεσιμότητα δεν είναι μόνο μια γνωστική παγίδα – μπορεί να γίνει εργαλείο. Όταν την κατανοούμε, μπορούμε όχι μόνο να την αναγνωρίζουμε και να την αντισταθμίζουμε, αλλά και να τη χρησιμοποιούμε συνειδητά προς όφελός μας.
- Να ζητάμε δεδομένα: Όταν κάτι μάς φαίνεται πολύ συχνό ή πιθανό, να αναρωτιόμαστε: «Έχω αποδείξεις ή είναι απλώς μια έντονη ανάμνηση;»
- Να υπάρχει ποικιλομορφία στην πληροφόρηση: Όχι μόνο ειδήσεις που ενισχύουν φόβους ή στερεότυπα. Όσο πιο ποικιλόμορφες οι αφηγήσεις, τόσο πιο πλούσιο το περιεχόμενο της μνήμης.
- Να ακούμε και τις «σιωπηλές ιστορίες»: Αυτές που δεν γίνονται viral, αλλά συχνά λένε περισσότερα για τη στατιστική πραγματικότητα.
- Να κάνουμε το θετικό πιο διαθέσιμο: Αν οι αρνητικές ιστορίες κυριαρχούν επειδή είναι έντονες, μπορούμε να προβάλλουμε συνειδητά καθημερινές θετικές εμπειρίες – και στον εαυτό μας, και στους άλλους.
- Να εκπαιδεύουμε τη μνήμη μας επιλεκτικά: Επαναλαμβάνοντας γεγονότα, λέξεις και ιστορίες που θέλουμε να κρατήσουμε ενεργές, δημιουργούμε νέες νοητικές «γραμμές πρόσβασης».
- Να σχεδιάζουμε συνειδητά την επικοινωνία μας: : Αν γνωρίζουμε ότι ο ανθρώπινος νους συγκρατεί πιο εύκολα αυτό που προκαλεί εντύπωση ή συγκίνηση, τότε έχουμε ευθύνη να διαλέγουμε προσεκτικά τι επικοινωνούμε. Μια ιστορία, μια εικόνα, μια λέξη που επαναλαμβάνεται — όλα μπορούν να μείνουν στο μυαλό του άλλου και να επηρεάσουν τον τρόπο που σκέφτεται. Δεν είναι θέμα χειραγώγησης· είναι θέμα υπευθυνότητας.
Το φαινόμενο διαθεσιμότητας μάς υπενθυμίζει ότι η μνήμη και η κρίση δεν είναι ουδέτερες. Αυτό που θυμόμαστε εύκολα δεν είναι πάντα το πιο σημαντικό, ούτε το πιο πιθανό.
Καθώς βομβαρδιζόμαστε καθημερινά από εικόνες, ειδήσεις και αφηγήσεις που ανταγωνίζονται για μια θέση στη μνήμη και την προσοχή μας, η επίγνωση αυτού του μηχανισμού μπορεί να μας βοηθήσει να δούμε τον κόσμο –και τους άλλους– με μεγαλύτερη καθαρότητα, λιγότερη προκατάληψη και περισσότερη κριτική σκέψη.
Βιβλιογραφία
- Tversky, A., & Kahneman, D. (1973). Availability: A heuristic for judging frequency and probability. Cognitive Psychology.
- Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow.
- Slovic, P. (2000). The Perception of Risk.
- Sunstein, C. (2005). Laws of Fear: Beyond the Precautionary Principle.
- Ariely, D. (2008). Predictably Irrational.
