Το σύνδρομο του απατεώνα (impostor syndrome) είναι ένα ψυχολογικό φαινόμενο κατά το οποίο άτομα με εμφανείς επιτυχίες αμφισβητούν τις ικανότητές τους και φοβούνται ότι θα αποκαλυφθούν ως “απατεώνες”. Παρά την αντικειμενική αναγνώριση του έργου τους, νιώθουν ότι δεν είναι αρκετά ικανοί και ότι η επιτυχία τους οφείλεται σε εξωτερικούς παράγοντες, όπως η τύχη ή η συγκυρία.
Ο όρος πρωτοχρησιμοποιήθηκε από τις ψυχολόγους Pauline Clance και Suzanne Imes το 1978 σε έρευνα για τις γυναίκες με υψηλές επιδόσεις, αν και σήμερα γνωρίζουμε ότι αφορά τόσο άνδρες όσο και γυναίκες, ανεξαρτήτως επαγγελματικού ή κοινωνικού υποβάθρου.
Advertisment
Ποιοι βιώνουν το σύνδρομο του απατεώνα;
Το σύνδρομο του απατεώνα μπορεί να επηρεάσει άτομα από διάφορους επαγγελματικούς και ακαδημαϊκούς χώρους. Εμφανίζεται συχνά σε φοιτητές, επιστήμονες, καλλιτέχνες, επιχειρηματίες και στελέχη μεγάλων εταιρειών.
Η Jodie Foster, βραβευμένη με Όσκαρ ηθοποιός, έχει παραδεχτεί ότι μετά τη νίκη της πίστευε ότι η Ακαδημία έκανε λάθος και ότι κάποια στιγμή θα ανακαλύψουν την “απάτη”. Ομοίως, ο πρώην CEO της Starbucks, Howard Schultz, είχε δηλώσει: “Κάποιες φορές αναρωτιέμαι: πότε θα καταλάβουν ότι δεν είμαι αρκετά καλός για να ηγηθώ αυτής της εταιρείας;”. Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν ότι ακόμα και άτομα με τεράστιες επιτυχίες μπορεί να βιώνουν αμφιβολίες για την αξία τους.
Χαρακτηριστικά του συνδρόμου του απατεώνα
1. Αμφισβήτηση των επιτευγμάτων
Τα άτομα που το βιώνουν αποδίδουν την επιτυχία τους σε εξωτερικούς παράγοντες, όπως η τύχη, οι γνωριμίες ή οι συγκυρίες, και όχι στις ικανότητές τους.
Advertisment
2. Φόβος αποκάλυψης
Υπάρχει μια διαρκής ανησυχία ότι οι άλλοι θα “ανακαλύψουν” ότι δεν είναι τόσο ικανοί όσο φαίνονται.
3. Τελειομανία
Η υπερβολική αυτοκριτική και η ανάγκη για τελειότητα οδηγούν συχνά σε άγχος και αναβλητικότητα.
4. Υπερβολική εργασία
Πολλοί εργαζόμενοι με σύνδρομο του απατεώνα προσπαθούν να “αποδείξουν” την αξία τους μέσω ατελείωτων ωρών εργασίας.
5. Αποφυγή προκλήσεων
Ο φόβος της αποτυχίας μπορεί να αποτρέψει κάποια άτομα από το να αναλάβουν νέες ευκαιρίες.
Παράγοντες που συμβάλλουν στην ανάπτυξή του
1. Οικογενειακή ανατροφή
Οι προσδοκίες των γονέων, οι συγκρίσεις με αδέλφια και η αυστηρή ανατροφή μπορούν να διαμορφώσουν μια τελειομανή προσωπικότητα.
2. Κοινωνικά στερεότυπα
Οι γυναίκες και οι μειονότητες είναι πιο ευάλωτες, καθώς συχνά αντιμετωπίζουν επιπλέον κοινωνικές πιέσεις για να αποδείξουν την αξία τους.
3. Περιβάλλον υψηλών απαιτήσεων
Τα ανταγωνιστικά επαγγελματικά ή ακαδημαϊκά περιβάλλοντα αυξάνουν την πιθανότητα εμφάνισης του φαινομένου.
Επιπτώσεις στην προσωπική και επαγγελματική ζωή
Το σύνδρομο του απατεώνα μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις όπως:
- Αυξημένο άγχος και κατάθλιψη
- Επαγγελματική εξουθένωση (burnout)
- Περιορισμός επαγγελματικών ευκαιριών
- Χαμηλή αυτοπεποίθηση
Τρόποι αντιμετώπισης
1. Αναγνώριση και αποδοχή
Η κατανόηση ότι το σύνδρομο του απατεώνα είναι κοινό και δεν αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα.
2. Καταγραφή επιτευγμάτων
Η δημιουργία μιας λίστας με επιτυχίες βοηθά στην αναγνώριση των πραγματικών δεξιοτήτων.
3. Συζήτηση με άλλους
Η ανταλλαγή εμπειριών με συναδέλφους και μέντορες μπορεί να προσφέρει μια πιο ρεαλιστική εικόνα της ικανότητας του ατόμου.
4. Θέσπιση ρεαλιστικών στόχων
Η αποδοχή ότι κανείς δεν είναι τέλειος και η εστίαση στην πρόοδο αντί για την τελειότητα.
Ο Vincent Van Gogh είχε πει κάποτε: “Αν ακούσεις μια φωνή μέσα σου να σου λέει ‘δεν μπορείς να ζωγραφίσεις’, τότε ζωγράφισε πάση θυσία και η φωνή θα σωπάσει”. Το σύνδρομο του απατεώνα είναι αυτή η φωνή, ένας εσωτερικός φόβος που απομακρύνει τα άτομα από την πλήρη αξιοποίηση των δυνατοτήτων τους. Το σημαντικό είναι να κατανοήσει κανείς ότι δεν είναι μόνος του σε αυτή την εμπειρία και ότι η αυτοπεποίθηση δεν γεννιέται από την απουσία αμφιβολιών, αλλά από τη δύναμη να τις ξεπεράσουμε.
Πηγές:
- Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The Impostor Phenomenon in High Achieving Women: Dynamics and Therapeutic Intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice.
- Young, V. (2011). The Secret Thoughts of Successful Women: Why Capable People Suffer from the Impostor Syndrome and How to Thrive in Spite of It.
