Γνωρίζω την Αποστολία Βασιλείου εδώ και πολλά χρόνια. Γνωρίζω τη διαδρομή της, τον τρόπο σκέψης της και τη σχέση της με την εκπαίδευση. Πρόσφατα ήρθε στην προσοχή μου ένα συγκεκριμένο γεγονός που άξιζε στάση: ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα που έχει δημιουργήσει για τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση παιδιών έγινε αποδεκτό από το Ινστιτούτο της Ένωσης Ελληνικών Τραπεζών και προορίζεται για μαθητές πέμπτης και έκτης δημοτικού. Η προσέγγιση της Αποστολίας μου τράβηξε την προσοχή. Αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι την εκπαίδευση και τον τρόπο με τον οποίο μεταφέρονται αξίες μέσα από την καθημερινή ζωή. Η σχέση με το χρήμα εμφανίζεται ως στάση και ως εμπειρία που διαμορφώνεται μέσα στο σπίτι, μέσα από παρατήρηση και πράξη.
Κατά τη διάρκεια αυτής της συζήτησης ένιωσα ότι μιλάμε για κάτι βαθύτερο από τη χρηματοοικονομική παιδεία. Η κουβέντα κινήθηκε γύρω από τον ρόλο του γονέα, τη δύναμη του παραδείγματος και τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αντιλαμβάνονται τον κόσμο πολύ πριν τους εξηγήσουμε έννοιες. Η εκπαίδευση παρουσιάστηκε ως μια ζωντανή διαδικασία που εξελίσσεται καθημερινά.
Advertisment
Η συνέντευξη που ακολουθεί αποτελεί για μια αφορμή για εσωτερική σκέψη. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο μεγαλώνουμε παιδιά και τον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε εμείς οι ίδιοι απέναντι σε έννοιες που μας συνοδεύουν σε όλη τη ζωή και απευθύνεται σε όσους νιώθουν ότι η εκπαίδευση ξεκινά από μέσα μας και συνεχίζεται μέσα από τις σχέσεις μας.
Μωυσής Σεργιάννης
– Αποστολία, γνωρίζω τη δουλειά σου εδώ και αρκετά χρόνια και πάντα με έχει εντυπωσιάσει. Πρόσφατα, όμως, έπεσε στην αντίληψή μου –μέσα από τα social media σου– ότι ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα που έχεις δημιουργήσει έγινε αποδεκτό από το Ινστιτούτο της Ένωσης Ελληνικών Τραπεζών, και αυτό μου κέντρισε πραγματικά την περιέργεια. Ξέρω τη διαδρομή σου, γνωριζόμαστε πολλά χρόνια. Ξέρω ότι είσαι οικονομολόγος, ότι κατείχες υψηλές θέσεις στη φορολογική διοίκηση, χωρίς να γνωρίζω ακριβώς το αντικείμενο και τη θέση σου εκεί, και τώρα μαθαίνω ότι ασχολείσαι με την εκπαίδευση παιδιών. Είναι πολλά αυτά που θα μπορούσαμε να πούμε, αλλά θα ήθελα να ξεκινήσουμε κατευθείαν από το πιο ουσιαστικό σημείο αυτής της συζήτησης. Τι σημαίνει, τελικά, όταν λες ότι «εκπαιδεύεις παιδιά στα χρηματοοικονομικά»;
Advertisment
Όταν λέω ότι «εκπαιδεύω παιδιά στα χρηματοοικονομικά», εννοώ ότι εκπαιδεύω τον αυριανό ενήλικα ώστε να μπορέσει να αντιμετωπίσει τις οικονομικές προκλήσεις της ζωής του όσο το δυνατόν καλύτερα. Να μάθει, από νωρίς, να διαχειρίζεται τα χρήματά του με τρόπο συνειδητό και λειτουργικό.
Ακούγεται ίσως κάπως τεχνοκρατικό αυτό, και είναι αλήθεια ότι έχω έντονα αυτό το στοιχείο μέσα μου, λόγω της επαγγελματικής μου διαδρομής. Όμως στην πράξη το προσεγγίζω πολύ πιο απλά. Στα παιδιά δίνω βασικές κατευθύνσεις για το τι είναι το χρήμα, πώς έρχεται μέσα στο σπίτι, πώς μπορούμε να κάνουμε έναν απλό προϋπολογισμό, τι σημαίνει αποταμίευση, τι είναι οι επενδύσεις και πώς επιλέγονται. Όλα αυτά, όμως, γίνονται μέσα από έναν βιωματικό και ευχάριστο τρόπο.
Για τον σκοπό αυτό αξιοποιώ το παράδειγμα της κοινωνικής ζωής των μελισσών. Οι μέλισσες, σύμφωνα με πολλές έρευνες, έχουν μία από τις πιο σωστά δομημένες κοινωνίες στη φύση. Παρόλο που ο εγκέφαλός τους είναι πολύ μικρός, λειτουργεί με τρόπους που θυμίζουν εντυπωσιακά τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Ζουν σε κοινότητα, συνεργάζονται, αντιμετωπίζουν κινδύνους και διαχειρίζονται τους πόρους τους με τρόπο υποδειγματικό.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που χρησιμοποιώ με τα παιδιά αφορά τα λουλούδια και τη γύρη. Όταν μια μέλισσα εντοπίσει ένα λουλούδι ή μια περιοχή με λουλούδια που έχουν άφθονη γύρη, δεν προσπαθεί να την εκμεταλλευτεί μόνη της. Επιστρέφει στην κυψέλη και, μέσα από έναν συγκεκριμένο χορό και έναν ιδιαίτερο τρόπο κίνησης, «δείχνει» στις υπόλοιπες μέλισσες πού βρίσκεται το λουλούδι και πόσο μακριά είναι. Έτσι, όλη η κοινότητα μπορεί να επωφεληθεί από τον διαθέσιμο πόρο.
Μέσα από αυτό το παράδειγμα, τα παιδιά κατανοούν έννοιες όπως η συνεργασία, η επιλογή, η απόσταση, η προσπάθεια και η διαχείριση των πόρων. Βλέπουν ότι δεν έχει πάντα σημασία μόνο το “πόσο” υπάρχει σε ένα λουλούδι, αλλά και το “πώς” και το “με ποιο ρίσκο” θα φτάσει κανείς σε αυτό. Και όλα αυτά χωρίς να νιώθουν ότι παρακολουθούν μάθημα∙ μαθαίνουν μέσα από εικόνες, ιστορίες και παιχνίδι.
– Φαντάζομαι ότι εμείς οι άνθρωποι, όταν βρούμε ένα πολύ ωραίο «λουλούδι», ένα καλό πόρο, τείνουμε να το κρατάμε όλο για τον εαυτό μας. Το αποταμιεύουμε, το φυλάμε και δεν το μοιραζόμαστε με κανέναν. Σωστά;
Μερικές φορές, όχι απλώς το κρατάμε για εμάς· το κόβουμε κιόλας.
– Αυτή η εκπαίδευση απευθύνεται τελικά στα παιδιά ή στους γονείς;
Το συγκεκριμένο πρόγραμμα που δημιούργησα για το Ινστιτούτο της Ένωσης Ελληνικών Τραπεζών απευθύνεται στα παιδιά και, μάλιστα, από την επόμενη χρονιά θα διδάσκεται στα σχολεία, στην πέμπτη και την έκτη δημοτικού.
Παράλληλα, όμως, δουλεύω και με γονείς. Γιατί, στην πραγματικότητα, η εκπαίδευση των παιδιών περνάει πάντα μέσα από τους γονείς. Στους γονείς δείχνω πώς να διαχειρίζονται τη δική τους οικονομική συμπεριφορά και πώς, μέσα από τη στάση τους, μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να μάθουν να διαχειρίζονται το χρήμα βιωματικά.
Επειδή όλοι μας κουβαλάμε προσωπικά βιώματα που έχουν διαμορφώσει τη σχέση μας με το χρήμα, ξεκινάμε πρώτα από την αναγνώριση αυτών των μοτίβων. Και όταν οι γονείς τα κατανοήσουν, μπορούν –αν αυτά δεν τους εξυπηρετούν– να αποφύγουν να τα μεταφέρουν στα παιδιά τους.
– Πάρα πολύ ωραίο αυτό. Η αλήθεια είναι ότι θα ήθελα πολύ να το δω να συμβαίνει στην πράξη.
Συμβαίνει. Συμβαίνει ήδη. Και το λέω αυτό γιατί είμαι και μαμά και γιαγιά. Όλα αυτά τα έχω εφαρμόσει πρώτα στα δικά μου παιδιά.
Έχω δύο παιδιά που μεγάλωσαν στην ίδια οικογένεια. Πότε; Σε περιόδους διαφορετικής δικής μας οικονομικής κατάστασης. Νομίζαμε ότι (ευτυχώς είχαμε ίδια στάση σαν ζευγάρι απέναντι στο χρήμα), ο τρόπος που συμπεριφερόμασταν ήταν ο ίδιος. Κι όμως, τα παιδιά πήραν εντελώς διαφορετικά ερεθίσματα. Την στάση μας (και δικαίως) την ερμήνευσαν με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Έτσι, σήμερα τα παιδιά μου έχουν διαφορετική οικονομική συμπεριφορά ο ένας από τον άλλον.
Αυτό σημαίνει ότι, ως γονείς, χρειάζεται όχι μόνο να λέμε πράγματα, αλλά και να δείχνουμε με τον τρόπο μας. Το έμαθα αυτό μέσα από τα παιδιά μου, το βλέπω και στους γονείς που εκπαιδεύω σήμερα. Τους δείχνω πώς χρειάζεται να λειτουργούν απέναντι στα παιδιά τους και απέναντι στα «θέλω» τους.
Και πριν ακόμη φτάσουμε στα αιτήματα, υπάρχει κάτι πολύ βασικό: πολλοί γονείς πιστεύουμε ότι τα παιδιά μας είναι “κουφά” ή “τυφλά” όταν μιλάμε για τα χρήματα μπροστά τους. Στην πραγματικότητα, όταν μιλάμε για χρήματα, παίρνουμε συγκεκριμένη στάση σώματος, κάνουμε συγκεκριμένες γκριμάτσες, αλλάζει ο τόνος της φωνής μας. Τα παιδιά όλα αυτά τα μηνύματα τα λαμβάνουν. Και όταν αυτά τα μηνύματα είναι μη λεκτικά, το μυαλό τους τα επεξεργάζεται με εντελώς διαφορετικό τρόπο.
– Είναι αυτό που λένε, δηλαδή, ότι εκπαιδεύεις με το παράδειγμα και όχι με τα λόγια. Όχι μόνο στα οικονομικά, αλλά στα πάντα. Έτσι δεν είναι;
Ακριβώς. Και ειδικά στα πρώτα επτά χρόνια της ζωής ενός παιδιού. Εδώ, στην ελληνική κοινωνία, υπάρχει η αντίληψη ότι σε αυτές τις ηλικίες δεν μιλάμε στα παιδιά για τα οικονομικά, ότι δεν τα φορτώνουμε με προβλήματα, ότι τα προστατεύουμε. Όμως αυτό είναι ένα πολύ μεγάλο λάθος.
Και είναι λάθος γιατί μέσα στα πρώτα επτά χρόνια καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό η οικονομική μας συμπεριφορά. Εκεί διαμορφώνεται ο τρόπος με τον οποίο θα σχετιστούμε αργότερα με το χρήμα. Δεν χρειάζεται να μιλήσεις στο παιδί με αριθμούς ή με δύσκολες έννοιες. Αρκεί να καταλάβει, μέσα από τη στάση και τη συμπεριφορά σου, τι σημαίνει ασφάλεια, τι σημαίνει έλλειψη, τι σημαίνει φόβος, τι σημαίνει άνεση.
Όλα αυτά τα μηνύματα περνούν χωρίς λόγια. Και γι’ αυτό η εκπαίδευση με το παράδειγμα είναι πολύ πιο ισχυρή από οποιαδήποτε συμβουλή ή λεκτική οδηγία.
– Πιστεύεις, Αποστολία, ότι πρέπει να δίνουμε στα παιδιά μια καθαρή εικόνα των οικονομικών; Δηλαδή, όταν υπάρχει ένα οικονομικό πρόβλημα. Δεν είμαι γονιός, αλλά φαντάζομαι ότι η φυσική τάση ενός γονέα είναι να προστατεύσει το παιδί, να μην το βάλει σε αγωνία ή σε στρες.
Συμφωνώ. Και έχεις δίκιο. Ανάλογα με την ηλικία του παιδιού, μπορεί να επεξεργάζεται τα δεδομένα με εντελώς διαφορετικό τρόπο. Δεν θα βάλεις το παιδί μέσα στο πρόβλημα. Όμως το παιδί αντιλαμβάνεται ότι υπάρχει πρόβλημα.
Εκεί, λοιπόν, ως γονιός που θέλεις να το προστατεύσεις, χρειάζεται να του δώσεις τόσο βάρος όσο μπορεί να σηκώσει. Όχι παραπάνω. Γιατί αν του δώσεις περισσότερο βάρος από αυτό που μπορεί να αντέξει, στην ενήλικη ζωή του αυτό μπορεί να εξελιχθεί σε φόβους, σε αίσθηση έλλειψης, σε αδυναμία ανάληψης ρίσκου.
Μέσα από την εκπαίδευση που κάνω στους γονείς, τους δείχνω πώς, ανά ηλικία, χρειάζεται να μεταφέρουν κάθε θέμα στα παιδιά τους. Και, παράλληλα, πώς να μάθουν να λένε και «όχι» στα αιτήματα των παιδιών τους. Δεν μπορούμε να τους τα προσφέρουμε όλα. Όταν τους τα προσφέρουμε όλα, μαθαίνουν ότι το χρήμα έρχεται από μόνο του.
Θα σου δώσω ένα παράδειγμα με την εγγονή μου. Είχαμε πάει βόλτα και, κάποια στιγμή, μιλούσε με τον γιο μου στο τηλέφωνο. Η μικρή λέει: «Αααα, είμαστε εδώ που έχει ωραία γαριδομακαρονάδα. Θα καθήσουμε να φάμε.». Και ο μπαμπάς της τής απαντά: «Δεν θα ρωτήσεις αν θα φάτε γαριδομακαρονάδα. Θα ρωτήσεις αν η γιαγιά έχει χρήματα, για να πληρώσει τη γαριδομακαρονάδα».
Και, Η ερώτηση: «Γιαγιά, έχεις μαζί σου την κάρτα;». Εκεί φάνηκε ξεκάθαρα τι είχε στο μυαλό του το παιδί: όχι αν υπάρχουν χρήματα, αλλά αν υπάρχει κάρτα. Δεν είχε ακόμη συνειδητοποιήσει ότι και η κάρτα είναι χρήματα. Είναι αυτό το “δέντρο” από το οποίο πιστεύουμε ότι κόβουμε λεφτά.
Μέσα από αυτή την εκπαίδευση, τα παιδιά αρχίζουν να κάνουν τέτοιου είδους διευκρινίσεις και συνδέσεις.
– Πώς εκπαιδεύεις, λοιπόν, τα παιδιά –ή και τους γονείς– στην έννοια του οικονομικού ρίσκου; Μπορείς να μας δώσεις ένα συγκεκριμένο παράδειγμα, αξιοποιώντας το παράδειγμα με τις μέλισσες;
Να σου πω πώς το κάνουμε αυτό στην πράξη. Μία από τις ασκήσεις που δουλεύουμε με τα παιδιά έχει να κάνει με τις μελισσούλες και τις επιλογές τους.
Βρισκόμαστε σε μια περίοδο φθινοπώρου, όπου υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο να βρέξει. Οι μελισσούλες πρέπει να βγουν από την κυψέλη για να βρουν λουλούδια με γύρη. Υπάρχουν, λοιπόν, τρεις διαφορετικές περιοχές με λουλούδια.
Η πρώτη περιοχή είναι πολύ κοντά στην κυψέλη. Τα λουλουδάκια εκεί έχουν σχετικά λίγη γύρη και τα χρώματά τους δεν είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακά. Είναι, όμως, σίγουρο ότι οι μελισσούλες θα πάνε και θα επιστρέψουν χωρίς κίνδυνο.
Λίγο πιο μακριά υπάρχει μια δεύτερη περιοχή με λουλούδια που έχουν περισσότερη γύρη. Η απόσταση είναι μεγαλύτερη, αλλά παραμένει μια σχετικά ασφαλής επιλογή.
Υπάρχει και μια τρίτη περιοχή, πολύ πιο μακριά. Εκεί τα λουλούδια έχουν πάρα πολύ γύρη, όμως η απόσταση είναι μεγάλη, ο καιρός μπορεί να χαλάσει, υπάρχει πιθανότητα να βραχούν οι φτερούγες τους και να μην καταφέρουν να επιστρέψουν πίσω στην κυψέλη. Για να πάνε εκεί, χρειάζεται να αναλάβουν ρίσκο.
Σε αυτό το σημείο βάζουμε τα παιδιά στη διαδικασία της σκέψης. Τι θα επέλεγαν; Να πάνε στο μακρινό σημείο με τη μεγάλη απόδοση, αλλά με υψηλό ρίσκο; Να επιλέξουν τη μεσαία λύση, που είναι πιο ισορροπημένη; Ή να πάνε στο κοντινό σημείο, που είναι σίγουρο, αλλά δεν καλύπτει πλήρως τις ανάγκες της κυψέλης;
Μέσα από αυτό το παιχνίδι, τα παιδιά αρχίζουν να κατανοούν τι σημαίνει ρίσκο, τι σημαίνει επιλογή και ότι κάθε επιλογή έχει συνέπειες. Δεν υπάρχει σωστή ή λάθος απάντηση. Υπάρχει μόνο η εκτίμηση των δεδομένων και η απόφαση με βάση αυτά.
Έτσι, χωρίς να μιλήσουμε θεωρητικά για οικονομικούς όρους, τα παιδιά κατανοούν βιωματικά μια από τις πιο βασικές έννοιες της οικονομικής σκέψης.
– Αυτές οι τεχνικές και τα εργαλεία που χρησιμοποιείς είναι κάτι που έχεις εφεύρει εσύ ή βασίζονται κάπου; Υπάρχει κάποιο πλαίσιο πίσω από αυτή την εκπαίδευση;
Έχω διαβάσει πάρα πολύ και, εκτός των άλλων, έχω εκπαιδευτεί και στη διαπαιδαγώγηση στη σχολική και εφηβική ηλικία, οπότε γνωρίζω πώς να δίνω στα παιδιά πληροφορίες με τρόπο που να μπορούν να γίνουν αντιληπτές. Αυτό είναι ένα βασικό κομμάτι της δουλειάς μου.
Το παράδειγμα της κυψέλης, όμως, και ο τρόπος που αξιοποιώ τις μέλισσες ως εκπαιδευτικό εργαλείο είναι κάτι που έχω δημιουργήσει εγώ. Είναι ένας δικός μου τρόπος να μεταφέρω έννοιες που, αλλιώς, θα ήταν δύσκολες για ένα παιδί.
Παράλληλα, υπάρχει και ένα σαφές πλαίσιο πάνω στο οποίο στηρίζομαι. Υπάρχει το πλαίσιο χρηματοοικονομικής εκπαίδευσης του ΟΟΣΑ. Αυτό το πλαίσιο ορίζει, ανά ηλικία, ποιες έννοιες είναι κατάλληλο να διδάσκονται στα παιδιά. Δεν μπορείς, για παράδειγμα, να μιλήσεις σε ένα παιδί έξι ετών για κρυπτονομίσματα ή για ηλεκτρονική απάτη.
Το πλαίσιο σου λέει τι χρειάζεται να διδαχθεί σε κάθε ηλικία. Το πώς θα το διδάξεις είναι δική σου ευθύνη και δική σου δημιουργία. Εκεί έρχεται η δική μου δουλειά, η μεθοδολογία και τα εργαλεία που έχω αναπτύξει.
– Επίσης, Αποστολία, κάτι που δεν ανέφερες πριν –και διόρθωσέ με αν κάνω λάθος– είναι ότι, πέρα από τις άλλες σου ιδιότητες, είσαι και σύμβουλος ψυχικής υγείας.
Αυτό σου δίνει έναν διαφορετικό τρόπο να προσεγγίζεις τη μετάδοση των πληροφοριών από τον γονιό στο παιδί, σε ψυχολογικό επίπεδο. Ισχύει αυτό;
Ναι, ισχύει. Είμαι και σύμβουλος ψυχικής υγείας. Αυτό παίζει καθοριστικό ρόλο στον τρόπο που δουλεύω με τους γονείς.
Μέσα από αυτή τη ματιά, πρώτα βλέπουμε ποια είναι τα θέματα που χρειάζεται να αντιμετωπίσει ο ίδιος ο γονιός. Προσεγγίζουμε τη σχέση του με το χρήμα σε ψυχολογικό επίπεδο, χωρίς καμία κριτική διάθεση και χωρίς δασκαλίστικο ύφος. Με πολύ μεγάλο σεβασμό. Γιατί οι γονείς στη σημερινή εποχή είναι πραγματικοί ήρωες.
Δεν είναι όπως παλαιότερα, που υπήρχε περισσότερος χρόνος. Σήμερα οι απαιτήσεις της καθημερινότητας είναι τεράστιες, οι ώρες λίγες, οι υποχρεώσεις πολλές. Οι γονείς συχνά χάνονται μέσα σε όλα αυτά. Κι όμως, αυτοί οι άνθρωποι που αποφασίζουν να μάθουν κάτι παραπάνω για να το μεταδώσουν στα παιδιά τους, κάνουν ένα πολύ γενναίο βήμα.
Οι περισσότεροι από εμάς έχουμε θέματα στην καθημερινότητά μας. Συχνά προσπαθούμε να τα καλύψουμε, να τα κρύψουμε ή να μην τα αναγνωρίσουμε. Όμως αυτά τα θέματα επιστρέφουν, επανεμφανίζονται και επηρεάζουν τη ζωή μας, τη συμπεριφορά μας και, τελικά, την ψυχική μας υγεία.
Πιστεύω βαθιά ότι όλοι δικαιούμαστε να έχουμε μια καλή σχέση με το χρήμα και το χρήμα να έχει ροή προς εμάς. Και αν υπάρξουν δύσκολες περίοδοι, όπου τα πράγματα δεν πηγαίνουν όπως θα θέλαμε, αυτό δεν πρέπει να γίνεται αιτία να καταρρέει η ψυχική μας υγεία. Το χρήμα δεν είναι αυτό που θα τη “θεραπεύσει”. Ο πλούτος μας βρίσκεται και σε άλλα πράγματα.
– Όταν μεγάλωνα, όσο ήμουν παιδί, δεν θυμάμαι να υπάρχει τόσος προβληματισμός γύρω από τη χρηματοοικονομική εκπαίδευση. Οι γονείς δούλευαν, οι παππούδες και οι γιαγιάδες επίσης. Αποταμίευαν ή δεν αποταμίευαν, αλλά δεν υπήρχε αυτή η συζήτηση. Τα τελευταία δέκα, δεκαπέντε, είκοσι χρόνια όμως, η χρηματοοικονομική εκπαίδευση φαίνεται να έχει αποκτήσει τεράστια σημασία. Γιατί πιστεύεις ότι συμβαίνει αυτό; Γιατί σήμερα έχουμε τόσο έντονη ανάγκη εκπαίδευσης πάνω στα χρηματοοικονομικά;
Οι εποχές παλαιότερα ήταν εντελώς διαφορετικές. Όταν μεγάλωνες εσύ, υπήρξε μια περίοδος –με λανθασμένο τρόπο, θα έλεγα– όπου οι άνθρωποι είχαν περισσότερα χρήματα. Τα επιτόκια στις τράπεζες ήταν υψηλά, οι απειλές και οι προκλήσεις δεν ήταν τόσες πολλές όσες είναι σήμερα. Ήταν άλλες συνθήκες και, γι’ αυτό, δεν υπήρχε η ίδια ανάγκη εκπαίδευσης.
Σήμερα όμως ζούμε μια οικονομική επανάσταση. Υπάρχουν νομίσματα εντός ενός τραπεζικού συστήματος που έχει κλονιστεί, αλλά και νομίσματα εκτός τραπεζικού συστήματος. Θυμόμαστε όλοι τι συνέβη στην Ελλάδα κατά τη μνημονιακή περίοδο, όταν κατέρρευσαν τράπεζες και χρειάστηκε να στηριχθούν από τον ίδιο τον λαό.
Έχει αλλάξει ριζικά ο τρόπος που λειτουργεί το χρήμα. Έχει αλλάξει η σχέση της οικονομίας με την πολιτική και τον πολιτισμό. Και από τη στιγμή που το χρήμα –είτε μας αρέσει είτε όχι– επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό τη ζωή μας, χρειάζεται να μάθουμε πώς να το διαχειριζόμαστε εμείς και να μη μας διαχειρίζεται εκείνο.
Παλαιότερα, όταν υπήρχαν επιτόκια της τάξης του δεκαπέντε τοις εκατό, μπορούσες να καταθέσεις χρήματα και να δεις πραγματική απόδοση. Σήμερα, με επιτόκια που κινούνται σε ελάχιστα επίπεδα και με πληθωρισμό που ανεβαίνει συνεχώς, αν αφήσεις απλώς τα χρήματά σου στην τράπεζα, χάνεις αγοραστική δύναμη.
Αν, για παράδειγμα, ο πληθωρισμός είναι δέκα τοις εκατό, αυτά που αγοράζεις σήμερα με εκατό, αύριο θα χρειάζεσαι εκατόν δέκα για να τα αποκτήσεις. Άρα, ακόμη κι αν τα χρήματά σου παραμένουν αριθμητικά τα ίδια, η αξία τους μειώνεται.
Μέσα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, είναι αναγκαίο οι άνθρωποι –και ακόμη περισσότερο τα παιδιά– να μάθουν πώς να διαχειρίζονται το χρήμα. Όχι θεωρητικά, αλλά πρακτικά, μέσα από κατανόηση, επιλογές και επίγνωση.
– Θα ήθελα να επιστρέψουμε λίγο στο θέμα των γονέων και των παιδιών. Υπάρχουν, κατά τη γνώμη σου, κάποια πολύ συνηθισμένα λάθη που κάνουν οι γονείς σε σχέση με τα οικονομικά και τα παιδιά τους;
Ναι, υπάρχουν και είναι αρκετά κοινά. Το πρώτο, το ανέφερα και πριν έμμεσα, είναι ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς μιλούν για τα χρήματα μπροστά στα παιδιά. Τα μηνύματα που μεταδίδονται είναι συχνά μη λεκτικά. Τα παιδιά καταλαβαίνουν από το βλέμμα, από τον τόνο της φωνής, από τη στάση του σώματος, τι σημαίνει το χρήμα για τον γονιό. Γι’ αυτό χρειάζεται μεγάλη προσοχή στον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για τα οικονομικά.
Ένα δεύτερο πολύ συνηθισμένο λάθος είναι η φράση «εγώ δεν είχα όταν ήμουν παιδί, άρα δεν θα στερήσω τίποτα από το παιδί μου». Ιδιαίτερα στη δική μου γενιά, αυτό έγινε σχεδόν σύνθημα. Όμως το ερώτημα είναι: τι ανθρώπους μεγαλώνουμε έτσι; Παιδιά που μαθαίνουν ότι όλα έρχονται εύκολα. Και όταν αργότερα βγουν στην κοινωνία, θα βρουν μπροστά τους δυσκολίες που δεν ξέρουν πώς να διαχειριστούν.
Ένα ακόμη λάθος είναι ότι οι γονείς συχνά υποκύπτουν στις απαιτήσεις των παιδιών. Το βλέπουμε συχνά σε μεγάλα καταστήματα παιχνιδιών: τα παιδιά κλαίνε, ζητούν συνεχώς, και οι γονείς ντρέπονται επειδή τους κοιτάζουν οι γύρω τους. Αντί να βάλουν όρια, υποχωρούν. Όμως εκεί είναι ακριβώς το σημείο όπου το παιδί χρειάζεται το όριο, για να μάθει τη διαφορά ανάμεσα στην επιθυμία, την παρόρμηση, την ανάγκη και την επιλογή.
Σήμερα βλέπουμε παιδικά δωμάτια γεμάτα με δεκάδες παιχνίδια. Τα παιδιά δεν χρειάζονται τόσα παιχνίδια. Δεν χρειάζονται να έχουν ό,τι έχουν όλοι οι φίλοι τους. Όταν μαθαίνουν ότι η αξία τους εξαρτάται από αυτά που κατέχουν, μεγαλώνουν προσπαθώντας συνεχώς να αποδεικνύουν ότι έχουν. Αυτό δημιουργεί άγχος, οδηγεί σε εργασιομανία και σε μια μόνιμη αίσθηση ανικανοποίητου.
Πιστεύω ότι σκοπός μας στη ζωή είναι να περνάμε καλά. Και γι’ αυτό θέλω να δείξω στους γονείς πώς μπορούν, από τη μία, να χαίρονται τη ζωή τους και, από την άλλη, να βοηθήσουν τα παιδιά τους να γίνουν οικονομικά ανεξάρτητοι και οικονομικά υπεύθυνοι άνθρωποι. Γιατί ένας οικονομικά υπεύθυνος άνθρωπος είναι και ένας υπεύθυνος πολίτης.
– Μου έδωσες πριν μια πολύ ωραία πάσα, όταν είπες ότι συχνά γινόμαστε εργασιομανείς επειδή θέλουμε να δείχνουμε ότι έχουμε, να κατέχουμε για να φαινόμαστε. Όλη αυτή η εκπαίδευση, λοιπόν, δεν έχει ως στόχο απλώς το πώς θα αποκτήσει κανείς περισσότερα χρήματα. Έχει να κάνει και με το πώς εκτιμά και διαχειρίζεται πόρους που δεν είναι ανεξάντλητοι. Ακόμα και με το πώς μπορεί κάποιος να είναι εντάξει στη ζωή του, ακόμη κι αν δεν έχει πολλά. Έτσι δεν είναι;
Το θέμα δεν είναι να κυνηγάς τα λεφτά. Προσωπικά, αυτό το «κυνηγάω τα λεφτά» μου ακούγεται εξαντλητικό. Το ζητούμενο δεν είναι να τρέχεις πίσω από το χρήμα ή να φτιάχνεις τεράστιες τσέπες, σαν τον Σκρουτζ, για να βουτάς μέσα στα χρυσά νομίσματα.
Το θέμα είναι να εργάζεσαι, να αμείβεσαι με χρήματα που σου επιτρέπουν να ζεις άνετα –και, αν γίνεται, λίγο παραπάνω– και να μπορείς να χαίρεσαι τη ζωή σου. Γιατί αν έχεις χρήματα και δεν μπορείς να τα χαρείς, τότε πραγματικά δεν βλέπω ποιο είναι το νόημα.
Για μένα, τουλάχιστον, δεν υπάρχει κανένα νόημα.
– Θα ήθελα να σε ρωτήσω κάτι πιο προσωπικό. Τι σημαίνει για σένα το γεγονός ότι όλη αυτή η δουλειά, η εκπαίδευση που έχεις δημιουργήσει και αυτό που έχεις συλλάβει, έχει αναγνωριστεί από έναν τόσο σημαντικό θεσμό όπως το Ινστιτούτο της Ένωσης Ελληνικών Τραπεζών;
Για μένα ήταν σαν μια φυσική επιβεβαίωση. Απευθύνθηκα στο Ινστιτούτο, τους παρουσίασα την ιδέα μου και ενθουσιάστηκαν. Μου είπαν να προχωρήσω, να το αναλάβω εξ ολοκλήρου, να διαμορφώσω τα θεματικά πεδία και τη δομή. Αυτό μου έδωσε μεγάλη χαρά.
Όπως ξέρεις, ασχολούμαι με πολλά πράγματα, αλλά μόνο με όσα μου δίνουν χαρά. Αν κάτι δεν μου προσφέρει χαρά, δεν το κάνω. Και εδώ βρήκα ακόμη έναν λόγο να χαίρομαι. Όταν παρουσίασα την πρώτη δομή του έργου και μίλησα με τον πρόεδρο του Ινστιτούτου, ο οποίος μου εξέφρασε τον ενθουσιασμό του, πραγματικά δυσκολεύτηκα να το πιστέψω. Κάτι που για μένα ήταν απλό και αυτονόητο, για κάποιους άλλους ανθρώπους είχε αξία και νόημα.
Αυτό με κάνει να νιώθω υπερήφανη. Με κάνει να νιώθω όμορφα, γιατί πιστεύω πολύ στα παιδιά. Μακάρι και οι γονείς να καταλάβουν πόσο σημαντικό είναι να βλέπεις αυτά τα παιδιά να μεγαλώνουν και να γίνονται υπεύθυνοι άνθρωποι. Τα παιδιά σήμερα είναι εξαιρετικά έξυπνα. Συχνά, όμως, τα αφήνουμε στις οθόνες και πιστεύουμε ότι από εκεί θα πάρουν όσα χρειάζονται.
Στην πραγματικότητα, τα παιδιά μαθαίνουν από τη ζωή. Και η χρηματοοικονομική παιδεία είναι ζωή. Νιώθω πολύ όμορφα που μπορώ να βάλω κι εγώ ένα μικρό λιθαράκι σε αυτή την εξέλιξη των παιδιών.
– Όπως ξέρεις, έχω διοργανώσει δύο φορές το Game of Money Festival, με στόχο την εκπαίδευση στη χρηματοοικονομική παιδεία. Δεν θα μπορούσα να φανταστώ πιο ουσιαστικό τρόπο από αυτόν που ακολουθείς εσύ: να πηγαίνεις κατευθείαν στα παιδιά, και μάλιστα σε αυτές τις ηλικίες, στην πέμπτη και την έκτη δημοτικού, και να τα εκπαιδεύεις επίσημα, με θεσμικό κύρος. Αν θέλαμε να κλείσουμε αυτή τη συζήτηση με μία μόνο σκέψη, ποιο είναι το ένα πράγμα που θα έλεγες στους γονείς να προσέχουν περισσότερο σε σχέση με τα οικονομικά και τα παιδιά τους;
Τη δική τους συμπεριφορά απέναντι στο χρήμα.
– Είπα ότι αυτή θα ήταν η τελευταία ερώτηση, αλλά θέλω να επιστρέψω για λίγο ακόμα, γιατί αυτό που είπες πριν με έκανε να σταθώ. Είπες ότι είναι άλλο τι λέμε και άλλο τι κάνουμε.
Και σκέφτομαι το εξής: Ας πούμε ότι εγώ είμαι γονιός. Το ότι μπορείς να με εκπαιδεύσεις στο πώς θα μιλήσω στο παιδί μου για τα χρήματα, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αλλάζω και μέσα μου. Οι δικές μου ρίζες, οι δικές μου πεποιθήσεις, έχουν δημιουργηθεί στη δική μου παιδική ηλικία και τις κουβαλάω μια ζωή. Και φαντάζομαι ότι είναι πολύ δύσκολο να αλλάξουν. Τι γίνεται σε αυτή την περίπτωση;
Μπορούμε πραγματικά να μεταδώσουμε κάτι καινούργιο στα παιδιά μας, όταν εμείς οι ίδιοι κουβαλάμε ακόμη το μυαλό με το οποίο μεγαλώσαμε;
Γι’ αυτό και δεν εκπαιδεύω τον γονιό στο πώς να μιλήσει στο παιδί έτσι όπως είναι σήμερα. Μέσα από αυτή την εκπαίδευση, πρώτα απ’ όλα, ο γονιός βλέπει τα δικά του οικονομικά σενάρια. Βλέπει τις δικές του «ταινίες» που παίζουν μέσα στο μυαλό του. Τι έλεγε η μαμά. Τι έλεγε ο μπαμπάς. Εκείνη τη στιγμή που του αρνήθηκαν ένα παιχνίδι και εκείνος ένιωσε ότι δεν τον αγαπάνε οι γονείς του. Έτσι, χωρίς να το καταλάβει, μπορεί να έχει συνδέσει το χρήμα με την αγάπη. Ή μπορεί να έχει συνδέσει το χρήμα με την ανάγκη να ανήκει κάπου.
Όλα αυτά τα βλέπει μέσα από αυτή τη διαδικασία. Και δεν τα βλέπει για να κρίνει τον εαυτό του. Τα βλέπει για να τον αγαπήσει περισσότερο. Γιατί, ενώ τα έχει ζήσει, ενώ όλα αυτά τον έχουν χαράξει, στέκεται ακόμη όρθιος. Και τώρα θέλει να μεταδώσει κάτι καλύτερο στο παιδί του.
Με αυτή την επίγνωση, πηγαίνει μετά προς το παιδί του. Και μέσα από αυτή τη διαδικασία δεν αλλάζει μόνο το παιδί. Αλλάζει και ο ίδιος ο γονιός. Όπως σου είπα και πριν, εγώ έμαθα μέσα από τους γιους μου. Έτσι λειτουργεί αυτό. Μαθαίνεις μέσα από τα παιδιά σου και τα παιδιά σου μαθαίνουν μέσα από εσένα.
Δεν μπορεί να είναι αποκομμένο το ένα από το άλλο.
