Τι σημαίνει σοσιαλισμός; Διαφορετικές εποχές φαίνεται ότι εμπνέουν διαφορετικά τις αριστερές ιδεές. Και φυσικά, η Gen Z, η σημερινή νέα γενιά, αυτή που σπουδάζει και βγαίνει σε μια δύσκολη αγορά εργασίας, βλέπει τον σοσιαλισμό με άλλα μάτια από τη γενιά των πατεράδων της. Πόσο μάλλον από εκείνη των παππούδων και προπαππούδων της.
Δεν θα πάμε τόσο μακριά, στον μεσοπόλεμο. Αλλά μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ο σοσιαλισμός άνθησε μέσα από τον συνδικαλισμό και τη βαριά βιομηχανία. Την ατμομηχανή της παγκόσμιας ανάπτυξης. Μιλούσε για –και συχνά πέτυχε- εθνικοποίηση επιχειρήσεων κοινής ωφέλειας και εκμετάλλευσης εθνικών πόρων, για ευρεία αναδιανομή του εισοδήματος. Ο Economist θυμάται και τους «σοσιαλιστές της χιλιετίας», αυτούς της εποχής της οικονομικής κρίσης. Αυτοί που πάλεψαν να βάλουν εργαζόμενους σε διοικητικά συμβούλια εταιρειών, να δημιουργήσουν συνεταιρισμούς που ανήκουν σε εργαζόμενους, να επιδοτήσουν την πράσινη τεχνολογία. Στόχος, για άλλη μια φορά, ένας πιο δίκαιος και πιο πράσινος καπιταλισμός.
Τι λέει σήμερα η Gen Z για όλα αυτά;
Σύμφωνα με πρόσφατες δημοσκοπήσεις, ο σοσιαλισμός είναι πολύ δημοφιλής στη Gen Z. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, η Ανυπότακτη Γαλλία και ο Ζαν Λικ Μελανσόν έχουν μεγάλη απήχηση στους νέους. Σε εκείνα τα παιδιά που μεγάλωσαν μέσα στην κρίση (0ικονομική, υγειονομική) και πολλοί τα κατηγορούν για αδιαφορία για τον κόσμο. Ο Μελανσόν θα είναι υποψήφιος στις επόμενες προεδρικές εκλογές. Στη Γαλλία το κίνημα υπέρ του φόρου 2% στους υπερπλούσιους, με πρωτοπόρους τους Γκαμπριέλ Ζουκμάν και Τομά Πικετί, έχει πολύ υψηλό ποσοστό αποδοχής.
Στις ΗΠΑ, ο δήμαρχος Νέας Υόρκης, Ζόραν Μαμντάνι, εξελέγη δηλώνοντας χωρίς περιστροφές σοσιαλιστής. Οι νέοι της Gen Z ήταν μεγάλο ποσοστό των ψηφοφόρων του. Τι υποσχέθηκε; Λιγότερη ακρίβεια, προοπτικές στέγασης σε λογικές τιμές, φορολόγηση των (υπερ)πλουσίων, δημοτικά παντοπωλεία με χαμηλές τιμές για όλους. Μια μορφή κοινωνικής δικαιοσύνης, δηλαδή.
Ζαν Λικ Μελανσόν – οι νέοι της Gen Z τον στηρίζουν
Στις ΗΠΑ επίσης, οι στοιχηματικές δίνουν τη βουλευτής Αλεξάντρια Οκάσιο-Κορτέζ, σοσιαλίστρια από τη Νέα Υόρκη, δεύτερη στην κούρσα για το χρίσμα των Δημοκρατικών για το 2028. Πρώτος είναι ο Γκάβιν Νιούσομ, κυβερνήτης στην Καλιφόρνια.
Στον Καναδά, ο Άβι Λιούις, σύζυγος της αριστερής συγγραφέα Ναόμι Κλάιν, εξελέγη ηγέτης του Νέου Δημοκρατικού Κόμματος, του τρίτου μεγαλύτερου στη χώρα. Στη Βρετανία, το Πράσινο Κόμμα, με επικεφαλής τον Ζακ Πολάνσκι, σημειώνει άνοδο. Στη Γερμανία, το Die Linke, ένα αριστερό κόμμα, βρίσκεται στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων ετών στις δημοσκοπήσεις.
Από τη Γάζα στους υπερπλούσιους
Ο Economist το παραδέχεται. Το τελευταίο κύμα σοσιαλισμού διογκώνεται. Και έχει τραφεί από πολλά πράγματα. Όπως η οργή για την ανθρωπιστική κρίση που προκλήθηκε από τον πόλεμο του Ισραήλ στη Γάζα. Δεν είναι μόνο πώς συνέβη, ούτε μόνο το συγκλονιστικό του πράγματος. Είναι και τι σημαίνει για τους ίδιους τους Δυτικούς πολίτες, λέει ο Economist. Ότι τι οι κυβερνήσεις τους σπαταλούν προσοχή και χρήματα σε πράγματα εκτός από τα προβλήματα των πολιτών τους στο εσωτερικό.
Επίσης πιστεύουν ότι το πολιτικο-οικονομικό σύστημα πλουτίζει ισχυρά συμφέροντα, ότι η σύγχρονη οικονομία βλάπτει όποιον δεν βρίσκεται στη λίστα Forbes. Και οι άνθρωποι δεν μπορούν να απολαύσουν τίποτα από την οικονομική ανάπτυξη. Το ΑΕΠ είναι μεγαλύτερο από ποτέ. Αλλά τα ενοίκια είναι απλησίαστα, η καθημερινή διατροφή κοστίζει υπερβολικά ακριβά, καλές δουλειές δεν υπάρχουν.
Έτσι, οι σοσιαλιστές της Gen Z ζητούν από το κράτος να επέμβει. Στις τιμές πολλών βασικών αγαθών και υπηρεσιών, όπως τα τρόφιμα και το ενοίκιο. Και να φορολογήσει τους πλουσιότερους.
Διαδήλωση κατά του πολέμου στη Γάζα
Για τον Economist αυτό είναι μια μορφή ατομικισμού, ακόμη και αφέλειας, σε όρους λιανικής. Και πως το μήνυμα είναι τόσο απλό, ώστε κερδίζει υποστηρικτές από την Gen Z σε όλο τον δημοκρατικό κόσμο.
Τι λένε οι αριθμοί
Είναι όμως έτσι; Τα στοιχεία που ακολουθούν είναι επίσης από τον Economist. Επισημαίνει ότι τα τελευταία χρόνια, υπάρχει ένα τεράστιο χάσμα ανάμεσα σε αυτό που γράφουν τα χαρτιά για την οικονομία και σε αυτό που βιώνουν οι άνθρωποι. Ακόμη και στις ισχυρές οικονομίες, με χαμηλή ανεργία, ρεκόρ πραγματικών εισοδημάτων των νοικοκυριών και άνοδο των χρηματιστηρίων, οι άνθρωποι δεν είναι ευτυχισμένοι.
Ο λόγος είναι απλός. Ο σοσιαλιστής θεωρητικός της Αριστεράς, Τζέιμς Μίντγουεϊ, εξηγεί ότι η οικονομική ανάπτυξη «έχει αποσυνδεθεί από τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου».
Στις ΗΠΑ, η καταναλωτική εμπιστοσύνη έχει πέσει σε ιστορικά χαμηλά από το 2022. Και στην Ευρώπη, το 36% των πολιτών πιστεύει ότι δύο είναι τα μεγαλύτερα προβλήματα: το κόστος ζωής και η στέγαση.
Ποιος φταίει; Για τους ανθρώπους, το κράτος και οι επιχειρήσεις. Δημοσκόπηση της εταιρείας Navigator, το 2024, διαπίστωσε ότι η «εταιρική απληστία» είναι η κύρια αιτία του πληθωρισμού. Και αντιδρούν στα φορολογικά μέτρα που στοχεύουν τους πολλούς και μικρούς.
Στη Βρετανία, το ποσοστό των πολιτών που πιστεύουν ότι ο φόρος εισοδήματος είναι «άδικος» ή «πολύ άδικος» έχει διπλασιαστεί από το 2019. Στις ΗΠΑ το ποσοστό όσων πιστεύουν ότι ο ομοσπονδιακός φόρος εισοδήματός τους είναι «πολύ υψηλός» κυμαίνεται γύρω στο υψηλό δύο δεκαετιών. Στη Γαλλία, το ποσοστό που εμπιστεύεται την κεντρική κυβέρνηση να χρησιμοποιεί σωστά τα δημόσια κεφάλαια μειώθηκε από 33% το 2023 σε 22% το 2025.
Gen Z: Η οικονομία είναι απάτη
Οι άνθρωποι επίσης κατηγορούν όλο και περισσότερο την τεχνολογία, και ιδιαίτερα την τεχνητή νοημοσύνη. Φοβούνται ότι η ανάπτυξη των κέντρων δεδομένων θα αυξήσει τις τιμές του ηλεκτρικού ρεύματος. Ότι η τεχνητή νοημοσύνη που τροφοδοτείται από αυτά τα πάρκα διακομιστών θα τους πάρει τη δουλειά. Πάνω από 60% των Αμερικανών, των Βρετανών και των Καναδών λένε ότι τα προϊόντα και οι υπηρεσίες τεχνητής νοημοσύνης τους κάνουν «νευρικούς». Ο παγκόσμιος μέσος όρος είναι περίπου 50%.
Στις ΗΠΑ, το 59% πιστεύει ότι η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί «απειλή για τις επαγγελματικές τους προοπτικές». Και οι σοσιαλιστές της Gen Z προειδοποιούν: Αν νομίζετε ότι η σημερινή οικονομία είναι μια απάτη, απλώς περιμένετε την οικονομία του αύριο που θα βασίζεται στην ΑΙ.
Και αυτό διότι ένας μικρός αριθμός από μεγιστάνες θα αποκτήσει πρωτοφανή δύναμη και πλούτο εις βάρος όλων των άλλων. Θυμηθείται, ο Έλον Μασκ είναι λίγο πριν γίνει ο πρώτος τρισεκατομμυριούχος.
Ούτε σοσιαλιστές ούτε καπιταλιστές;
Δημοσκόπηση του Ινστιτούτου Πολιτικής του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ διαπίστωσε ότι μεταξύ των νέων Αμερικανών, η υποστήριξη τόσο για τον καπιταλισμό όσο και για τον σοσιαλισμό μειώθηκε απότομα μεταξύ 2020 και 2025. Ίσως απλώς να θέλουν κάποιον που θα βοηθήσει να αυξηθεί το εισόδημά τους και να μειώσει το κόστος ζωής.
Ζόραν Μαμντάνι / Mandatory Credit: John Jones-Imagn Images
Αλλά το πνευματικό υπόβαθρο για τις θέσεις αυτές το προσφέρουν –στις ΗΠΑ τουλάχιστον- σοσιαλιστές ακαδημαϊκοί. Έρευνά της, η Ιζαμπέλα Γουέμπερ, του Πανεπιστημίου της Μασαχουσέτης, υποδηλώνει ότι η τιμολογιακή δύναμη των επιχειρήσεων σημαίνει ότι η σύγχρονη οικονομία εξυπηρετεί τα στελέχη και τους μετόχους καλύτερα από ό,τι τους απλούς ανθρώπους.
Αναλύοντας τις εκτιμήσεις κερδών των εταιρειών, διαπίστωσαν ότι πολλές εταιρείες εκμεταλλεύτηκαν τον πληθωρισμό για να «προστατεύσουν ή ακόμα και να αυξήσουν τα κέρδη».
Επίσης, πολλοί οικονομολόγοι επισημαίνουν ότι οι αυξήσεις μισθών, όχι η αύξηση των τιμών, έχουν οδηγήσει σε μεγάλο μέρος του πρόσφατου πληθωρισμού.
Το νέο μήνυμα
Τα νέα δεδομένα φαίνεται ότι μετατρέπουν τον τρόπο που μεταδίδεται το μήνυμα του σοσιαλισμού προς την Gen Z. Έτσι οι σοσιαλιστές αυτής της γενιάς μιλούν για αυτά που καίνε τους πολλούς. Το κόστος ζωής, η στέγαση, η εργασιακή ασφάλεια και οι κίνδυνοι από την τεχνητή νοημοσύνη.
Ο Economist διαπιστώνει μια «πνευματική ρήξη» μεταξύ των σοσιαλιστών της Gen Z και των προκατόχων τους. Και αυτή αφορά το ποιος πληρώνει για τα παραπάνω. Επισημαίνει ότι οι αριστεροί του παρελθόντος οραματίζονταν ευρείες αυξήσεις φόρων. Οι νέοι σοσιαλιστές επικεντρώνονται αποκλειστικά στους υπερ-πλούσιους.
Ο Πολάνσκι των Πράσινων στη Βρετανία θέλει ετήσιο φόρο 1% στον πλούτο άνω των 10 εκατομμυρίων λιρών και 2% άνω του 1 δισεκατομμυρίου λιρών. Ο Ζόραν Μαμντάνι εφαρμόζει ετήσια προσαύξηση σε ορισμένα πολυτελή ακίνητα κατοικιών. Η πολιτεία της Ουάσιγκτον υιοθετεί έναν «φόρο εκατομμυριούχων» ύψους 9,9% σε κέρδη άνω του 1 εκατομμυρίου δολαρίων.
Και το DOGE της Αριστεράς
Σύμφωνα με του σοσιαλιστές της Gen Z πρόσθετα χρήματα θα προέλθουν από την αύξηση της αποτελεσματικότητας της κυβέρνησης. Η Verdant, η δεξαμενή σκέψης του Τζέιμς Μίντγουεϊ έχει υποστηρίξει ένα «DOGE της Αριστεράς». Η «έμπνευση» ήταν το –αποτυχημένο όπως αποδείχθηκε -υπερυπουργείο του Έλον Μασκ, αλλά φυσικά με διαφορετικό προσανατολισμό. Και ο Ζόραν Μαμντάνι υποσχέθηκε την COGE: Επιτροπή για την Αποτελεσματικότητα στη Νέα Υόρκη. Και ήδη φαίνεται ότι έχει καταφέρει κάτι: μείωσε τις δαπάνες του δήμου κατά μερικά εκατομμύρια δολάρια.
Ο Economist απορρίπτει ρητά όλες τις παραπάνω ιδέες. Τις θεωρεί ανοησίες. Επίσης, φοβάται ότι αν οι κυβερνήσεις επικεντρωθούν στη φορολόγηση των υπερπλούσιων, αυτοί μπορεί να φύγουν.
Ωστόσο, παραδέχεται ότι και μη σοσιαλιστές πολιτικοί έχουν υιοθετήσεις κάποιες από αυτές τις πολιτικές. Οι Εργατικοί παίζουν με ανώτατα όρια τιμών στα είδη παντοπωλείου, οι κεντρώοι Δημοκρατικοί έχουν προτείνει μειώσεις φόρων για όποιον δεν ανήκει στο πλουσιότερο ποσοστό των υψηλόμισθων. Ρεπουμπλικάνοι της MAGA είναι υπέρ των παύσεων στην κατασκευή κέντρων δεδομένων.
Και καταλήγει: Είτε περισσότεροι σοσιαλιστές της Gen Z πετύχουν στις κάλπες είτε όχι, ο σοσιαλισμός της δεν θα εξαφανιστεί.
