Το καλοκαίρι μπήκε με το… καλημέρα δυναμικά στην Ευρώπη, καθώς ένα πρωτοφανές κύμα ζέστης σάρωσε πολλές περιοχές της ηπείρου πριν καν τελειώσει η άνοιξη. Παρότι η Δυτική Ευρώπη άρχισε να ανακάμπτει από τον πρόσφατο «θερμικό θόλο», ένα φαινόμενο που οδήγησε σε θερμοκρασίες-ρεκόρ για τον μήνα Μάιο στη Μεγάλη Βρετανία και την Ιρλανδία, βρίσκεται ήδη αντιμέτωπη με την προοπτική ενός ακόμη ιδιαίτερα δύσκολου καλοκαιριού.
Οι προβλέψεις κάνουν λόγο για παρατεταμένες περιόδους αποπνικτικής ζέστης και αυξημένο κίνδυνο μεγάλων πυρκαγιών. Μόλις την Τρίτη (2/6), ο Παγκόσμιος Μετεωρολογικός Οργανισμός προειδοποίησε για την πιθανή επιστροφή του φαινομένου Ελ Νίνιο, καλώντας τις χώρες να προετοιμαστούν εγκαίρως.
Οι επιστήμονες δεν έχουν ακόμη σαφή εικόνα για τις ανθρώπινες απώλειες που συνδέονται με το πρόσφατο κύμα καύσωνα. Οι πρώτες εκτιμήσεις, ωστόσο, κάνουν λόγο για τουλάχιστον 250 επιπλέον θανάτους μόνο στο Ηνωμένο Βασίλειο, ήδη από το Σαββατοκύριακο που προηγήθηκε της κορύφωσης των θερμοκρασιών. Ο τελικός απολογισμός αναμένεται να είναι ακόμη βαρύτερος, καθώς η ακραία ζέστη έκανε την εμφάνισή της νωρίτερα από το αναμενόμενο, αφήνοντας ελάχιστα περιθώρια προσαρμογής και προετοιμασίας.
Τρεις λόγοι ανησυχίας για τους καύσωνες
Την ίδια στιγμή, τρία δεδομένα αναδεικνύουν το μέγεθος της πρόκλησης που θέτουν οι ολοένα συχνότεροι καύσωνες.
Πρώτον, η ζέστη ευθύνεται για περισσότερους θανάτους στην Ευρώπη από σχεδόν οποιαδήποτε άλλη απειλή απασχολεί τη δημόσια συζήτηση, από την εγκληματικότητα έως την τρομοκρατία, στοιχίζοντας κάθε χρόνο τη ζωή σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους.
Στην Ευρώπη, οι χώρες του Νότου είναι αναμφίβολα περισσότερο εκτεθειμένες στις ακραίες θερμοκρασίες
Δεύτερον, η συνεχιζόμενη χρήση ορυκτών καυσίμων έχει καταστήσει τους καύσωνες συχνότερους, μεγαλύτερης διάρκειας και πιο επικίνδυνους. Ενδεικτικά, μελέτη που δημοσιεύθηκε τον περασμένο Σεπτέμβριο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι περίπου οι δύο στους τρεις θανάτους που σχετίζονται με τη ζέστη στις ευρωπαϊκές πόλεις συνδέονται άμεσα με την κλιματική κρίση.
Τρίτον, πολλές κυβερνήσεις εξακολουθούν να παραμελούν απλές και αποτελεσματικές παρεμβάσεις που μπορούν να σώσουν ζωές, παρότι συχνά απαιτούν περιορισμένους πόρους ή αποσβένουν γρήγορα το κόστος τους. Έρευνα που πραγματοποιήθηκε το 2024 έδειξε ότι μόνο 21 από τις 38 ευρωπαϊκές χώρες διέθεταν ολοκληρωμένο σχέδιο προστασίας της δημόσιας υγείας από τους καύσωνες. Ακόμη και παρεμβάσεις όπως η μετατροπή τσιμεντένιων χώρων στάθμευσης σε μικρές αστικές οάσεις πρασίνου αντιμετωπίζονται συχνά ως υπερβολικές ή μη ρεαλιστικές προτάσεις.
Τα «κλιματικά καταφύγια» και το παράδειγμα της Ισπανίας
Υπάρχουν βέβαια και ορισμένα ενθαρρυντικά παραδείγματα. Ένα από αυτά είναι τα λεγόμενα «κλιματικά καταφύγια», κλιματιζόμενοι χώροι όπου οι πολίτες μπορούν να βρουν προσωρινή ανακούφιση από τη ζέστη, να ξεκουραστούν και να έχουν πρόσβαση σε πόσιμο νερό. Σε αντίθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Αυστραλία, όπου συχνά αξιοποιούνται τεράστιες κλειστές αθλητικές εγκαταστάσεις, στις ευρωπαϊκές πόλεις τον ρόλο αυτό αναλαμβάνουν συνήθως μεγάλα δημόσια κτίρια, όπως σχολεία, βιβλιοθήκες και μουσεία, που είναι εύκολα προσβάσιμα και γνωστά στους κατοίκους.
Η Άνα Τέρα Αμορίμ-Μάια, ερευνήτρια στο Κέντρο για την Κλιματική Αλλαγή της Χώρας των Βάσκων, εξηγεί στον Guardian ότι στη Βαρκελώνη η ιδέα απέκτησε δυναμική όταν οι τοπικές αρχές συνειδητοποίησαν πως, με ελάχιστο κόστος, μπορούσαν να διαθέσουν αυτούς τους χώρους σε όσους είχαν μεγαλύτερη ανάγκη προστασίας από τη ζέστη.
Όπως επισημαίνει, οι παρεμβάσεις που απαιτούνται είναι περιορισμένες: «Ίσως χρειαστεί μια μικρή προσαρμογή του ωραρίου, ενίσχυση του προσωπικού, βασική εκπαίδευση ή η τοποθέτηση ενημερωτικών πινακίδων. Πρόκειται για μικρές αλλαγές που μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να σώσουν ζωές».
Τα «κλιματικά καταφύγια» γνώρισαν ιδιαίτερη απήχηση στη Βαρκελώνη. Από την έναρξη του προγράμματος το 2020, ο αριθμός τους έχει ξεπεράσει τα 400, ενώ η πρακτική εξαπλώνεται πλέον σε ολόκληρη την Ισπανία. Τον περασμένο Δεκέμβριο, ο πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ ανακοίνωσε τη δημιουργία εθνικού δικτύου κλιματικών καταφυγίων, παρουσιάζοντάς το ως μέρος της ευρύτερης στρατηγικής της χώρας για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Αντίστοιχες πρωτοβουλίες αναπτύσσονται και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, από το Παρίσι έως τη Βιέννη.
Παρά τη θετική αυτή εξέλιξη, οι περιορισμοί παραμένουν σημαντικοί. Τα «καταφύγια» λειτουργούν κυρίως κατά τη διάρκεια της ημέρας και προσφέρουν περιορισμένη προστασία απέναντι στις ολοένα συχνότερες «τροπικές νύχτες», όταν η θερμοκρασία παραμένει σε υψηλά επίπεδα και δεν επιτρέπει στον οργανισμό να ανακάμψει. Επιπλέον, η φετινή θερμή περίοδος ξεκίνησε ήδη από τον Μάιο, ενώ πολλοί από αυτούς τους χώρους επρόκειτο να ανοίξουν έναν μήνα αργότερα.
Στην Ευρώπη, οι χώρες του Νότου είναι αναμφίβολα περισσότερο εκτεθειμένες στις ακραίες θερμοκρασίες. Ωστόσο, η μεγαλύτερη πρόκληση προσαρμογής ενδέχεται να αφορά τον Βορρά. Στις μεσογειακές κοινωνίες, οι πόλεις και οι κατοικίες έχουν διαμορφωθεί επί δεκαετίες με γνώμονα την αντιμετώπιση της ζέστης, από τα παντζούρια και τις τέντες μέχρι τα στενά σκιερά δρομάκια και τα δημόσια σιντριβάνια. Οι κάτοικοι έχουν επίσης αναπτύξει συνήθειες που διευκολύνουν την προσαρμογή στις υψηλές θερμοκρασίες. Αντίθετα, σύμφωνα με μελέτη του 2023, χώρες της Βόρειας Ευρώπης, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ελβετία και η Νορβηγία, αναμένεται να βιώσουν τη μεγαλύτερη και ταχύτερη επιδείνωση των συνθηκών θερμικής άνεσης τις επόμενες δεκαετίες.
