Φόρτωση Text-to-Speech…
Ο Ρόντρικ Μπίτον δεν χρειάζεται συστάσεις. Γεννημένος το 1951 στο Εδιμβούργο, από το 1988 έως το 2018 υπήρξε κάτοχος της έδρας Κοραή (Νεοελληνικής και Βυζαντινής Ιστορίας, Γλώσσας και Λογοτεχνίας) στο King’s College του Λονδίνου.
Το 2003 κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Γιώργος Σεφέρης: Περιμένοντας τον Αγγελο» (απέσπασε το Βραβείο Ράνσιμαν), ενώ το 2020 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη το «Ελλάδα. Βιογραφία ενός σύγχρονου έθνους». Το 2024 κυκλοφόρησε ακόμη, από τις εκδόσεις Αιώρα, το βιβλίο του «Η Ελληνική Επανάσταση του 1821 και η παγκόσμια σημασία της».
Ηρθε για πρώτη φορά στη χώρα μας με τους γονείς του στα μέσα της δεκαετίας του ’60, σε ηλικία 14 ετών, και από τότε ερωτεύτηκε τον τόπο και την ιστορία του. Μάλιστα, τον Σεπτέμβριο του 2019 τιμήθηκε στο Προεδρικό Μέγαρο με το παράσημο του Ταξιάρχη του Τάγματος της Τιμής από τον τότε Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας Προκόπιο Παυλόπουλο. Οπως είχε πει στη συνάδελφο Τασούλα Επτακοίλη και την «Κ», αυτή ήταν «η μεγαλύτερη τιμή της ζωής μου, αισθάνομαι απερίγραπτη συγκίνηση». Προηγουμένως, το 2011, ο κ. Μπίτον είχε γίνει μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Βρετανικής Σχολής Αθηνών, ενώ το 2013 εξελέγη μέλος της Βρετανικής Ακαδημίας.
Πολύ πρόσφατα κυκλοφόρησε στη Βρετανία το τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Europe. A New History» (Basic Books), το οποίο αναμένεται να κυκλοφορήσει και στη χώρα μας το φθινόπωρο από τις εκδόσεις Πατάκη.
Το βιβλίο αυτό ήταν και η αφορμή για τη συνομιλία μας, που έγινε μέσω Zoom, εξ ολοκλήρου στα ελληνικά. Οταν είπα στον Βρετανό φιλέλληνα ότι στο βιβλίο αυτό βλέπουμε μια διερεύνηση της ταυτότητας της Ευρώπης μέσα από την ιστορία και των ανθρώπων της, των Ευρωπαίων, συμφώνησε, προσθέτοντας ότι «πρόκειται για μια κάπως σύνθετη Ιστορία της Ευρώπης, η οποία όμως εστιάζει μέσα από τον γενικότερο προβληματισμό που προέκυψε από τον πόλεμο στην Ουκρανία».
Οπως με πληροφόρησε, η συγγραφή ξεκίνησε με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, και τελείωσε την επομένη της επανεκλογής Τραμπ ως προέδρου στην Αμερική. «Αρα εστιάζει σε μια Ευρώπη που απειλείται διπλά, και από την Ανατολή και από τη Δύση», τονίζει. «Από ένα προφανώς απολυταρχικό καθεστώς στη Ρωσία και, από την άλλη, από τις τελευταίες εξελίξεις στις Ηνωμένες Πολιτείες: μπορεί να είναι σκέτα λόγια έως τώρα, αλλά δείχνει τι έχει απομείνει από την παλαιά συμμαχία Αμερικής και Ευρώπης».
– Το βιβλίο σας ξεκινά από πολύ παλιά, από τη μάχη του Μαραθώνα.
– Ναι, διότι η Ευρώπη είναι μια ιστορία που ανάγεται στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Η ιστορία της Ευρώπης και η ιστορία της Ελλάδας εμπλέκονται από την πρώτη στιγμή μέχρι και σήμερα. Το βιβλίο αυτό αρχικά είχε τον υπότιτλο «Από τον Μαραθώνα στη Μαριούπολη». Η ελληνική σύνδεση ανάμεσα στους δύο αυτούς τόπους είναι προφανής. Ελπίζω αυτός ο υπότιτλος να μπει στην επικείμενη ελληνική έκδοση, αλλά οι Αμερικανοί και οι Αγγλοι εκδότες δυσανασχέτησαν, διότι δεν μπορούσαν να δουν τη σύνδεση. Το ελληνικό κοινό γνωρίζει φυσικά τι θα πει Μαραθώνας, όπως επίσης, νομίζω, πολλοί Ελληνες γνωρίζουν ότι η Μαριούπολη ιδρύθηκε προς χάριν των Ελλήνων της Κριμαίας επί Αικατερίνης της Μεγάλης.
– Ο υπότιτλος, λοιπόν, μιλά για δύο απειλές της Ευρώπης, κάποτε από την Περσία, τώρα από την πουτινική Ρωσία.
– Η ιδέα της Ευρώπης, που έχει περάσει από τόσες αλλαγές, έχει σταθερή υπόσταση μέσα στον χρόνο. Αυτή η ιδέα της Ευρώπης αρχίζει με τους Περσικούς Πολέμους στην Ελλάδα και συνεχίζει τώρα με την απειλή και την εισβολή, αυτήν τη φορά εκ μέρους των Ρώσων. Και η βασική αντίληψη του βιβλίου είναι ότι μέσα στο κάτοπτρο αυτό μπορεί να επαναληφθεί η συνολική, σύνθετη, όπως έλεγα προηγουμένως, ιστορία της Ευρώπης, της ηπείρου μας, και της κουλτούρας, της ιδέας που βασίζεται πάνω σε αυτήν τη γεωγραφία.
– Ξεκινήσατε το βιβλίο με την εισβολή στην Ουκρανία. Την ιδέα όμως την είχατε από πριν ή σας την έδωσε η εισβολή;
– Από πριν. Από το δημοψήφισμα για το Brexit.
– Ηθελα να σας ρωτήσω γι’ αυτό. Σας άκουσα πριν να λέτε «εμείς οι Ευρωπαίοι» και το μυαλό μου πήγε στο Brexit.
– Ναι, αλλά το βρετανικό ζήτημα ήταν ένα κίνητρο, όχι το βασικό μου θέμα. Σκοπός μου ήταν να αντιμετωπίσω το γενικότερο θέμα της Ευρώπης, τι εστί Ευρώπη. Oταν όμως οι Ρώσοι εισέβαλαν στην Ουκρανία, το όλο πρότζεκτ πήρε άλλη τροπή. Ξεκίνησα από τον Ηρόδοτο, αλλά τα τελευταία γεγονότα δίνουν μια καινούργια μορφή στο πώς βλέπουμε το παρελθόν. Aρα, με αυτή την έννοια, είχα την τόλμη να αποκαλέσω το βιβλίο μου μία «νέα ιστορία». Γιατί είναι μία ιστορία που γράφεται εκ νέου, με βάση τα σύγχρονα δεδομένα και το πού βρισκόμαστε τώρα. Και πού βρισκόμαστε τώρα; Σε μια εποχή όπου υπάρχει έντονη αμφισβήτηση της Ευρώπης – και από την ίδια την Ευρώπη.
– Οι Βρετανοί πάντως ποτέ δεν ένιωσαν απόλυτα Ευρωπαίοι.
– Οντως. Από την άλλη, είναι μια χώρα που στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έπαιξε τεράστιο ρόλο στο να σώσει την Ευρώπη από τον ναζισμό. Eπαιξε επίσης πολύ μεγάλο ρόλο στη διαμόρφωση της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Αργότερα ήταν από τα βασικά μέλη.
Η απειλή των «Φάρατζ» – Μετά το Brexit, οι Βρετανοί δεν δηλώνουν τόσο αντιευρωπαϊστές. Αλλά σήμερα στην Αγγλία έχουμε τον Φάρατζ που πάλι είναι επικεφαλής ενός κόμματος της άκρας Δεξιάς. Αν βρεθεί ένας Φάρατζ στη Γαλλία και την Ιταλία π.χ., τι θα γίνουμε;
Ταυτόχρονα, βλέπουμε σε πολλές χώρες της Ευρώπης, στη Γαλλία, την Ιταλία, σε πρώην ανατολικές χώρες, τους λαϊκιστές, τους ακροδεξιούς, να αμφισβητούν την ευρωπαϊκή ιδέα της Ευρωπαϊκής Eνωσης. Δοκιμάζεται έντονα η ιδέα της Eνωσης και της φιλοσοφίας της. Και θεσμικά. Υπάρχει λοιπόν και μια τρίτη, και χειρότερη ακόμα, απειλή για την Ευρώπη η οποία έρχεται εκ των έσω.
– Σήμερα οι Βρετανοί έχουν αλλάξει στάση απέναντι στο Brexit;
– Ηταν ένα φοβερό λάθος, και αποδείχτηκε από όλες τις μεριές ότι ήταν ένα τρομερό και τεράστιο λάθος. Μετά το Brexit, οι Βρετανοί δεν δηλώνουν τόσο αντιευρωπαϊστές όσο δήλωναν πριν από αυτό. Αλλά σήμερα στην Αγγλία έχουμε τον Φάρατζ που πάλι είναι επικεφαλής ενός κόμματος της άκρας Δεξιάς. Αν βρεθεί ένας Φάρατζ στη Γαλλία και την Ιταλία π.χ., τι θα γίνουμε;
– Oμως, πέρα από τις ακραίες φωνές κατά της Ευρώπης, δεν υπάρχει και ένα ζήτημα με τη γραφειοκρατία των Βρυξελλών; Τη διαφθορά που υπάρχει; Το ίδιο το οικοδόμημα δεν βρίσκεται σε παρακμή;
– Ισχύει. Αυτό που τόλμησα να γράψω στην προτελευταία σελίδα του βιβλίου ήταν αν εμείς οι απλοί πολίτες της Ευρώπης, μέσα και έξω από την Ευρωπαϊκή Eνωση, όπως και οι Ελβετοί, οι Νορβηγοί, εμείς οι Βρετανοί, μπορούμε να καλλιεργήσουμε μια ιδέα υπέρ των όσων μας ενώνουν και όχι όπως κάνουν οι εθνικιστές, που αναφέρονται συνεχώς σε όσα μας χωρίζουν.
Αντίβαρο σε υπερδυνάμεις – Mήπως πρέπει κάποτε να διαμορφώσουμε και ένα είδος εθνικισμού της Ευρώπης; Να δημιουργηθεί μια μεγάλη, ενωμένη Ευρώπη, που θα λειτουργήσει ως αντίβαρο σε υπερδυνάμεις όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες,
η Ρωσία, η Κίνα;
Εφόσον καλλιεργήθηκαν όλοι αυτοί οι επιμέρους εθνικισμοί στις ευρωπαϊκές χώρες, μήπως πρέπει κάποτε να διαμορφώσουμε και ένα είδος εθνικισμού της Ευρώπης; Να δημιουργηθεί μια μεγάλη, ενωμένη Ευρώπη, που θα λειτουργήσει ως αντίβαρο σε υπερδυνάμεις όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ρωσία, η Κίνα; Ακόμα και οι μεγαλύτερες χώρες, όπως η Βρετανία, η Γαλλία, η Γερμανία, η Ισπανία, η Ιταλία, δεν έχουν τη δυνατότητα πια να δράσουν αποτελεσματικά από μόνες τους στον κόσμο των υπερδυνάμεων.
– Πού λέτε πως έγκειται η μεγάλη αδυναμία της Ευρωπαϊκής Ενωσης;
– Θα έλεγα στον στρατιωτικό τομέα. Εκεί υστερούμε δραματικά. Και στον πολιτικό όμως. Κάποτε ο Κίσινγκερ έλεγε το εξής: αν θέλω να τηλεφωνήσω στην Ευρώπη, με ποιον πρέπει να μιλήσω; Καλαμπούρι είναι, αλλά έχει μια γερή δόση αλήθειας. Υπάρχει πολυφωνία με την κακή έννοια, κι αν είναι να βασιστούμε στη φωνή της Κομισιόν, έχει αποδειχθεί κάπως σκιώδης.
– Στρατιωτικά μιλώντας, η Ευρώπη βολεύτηκε με το να αφήνει την Αμερική να κάνει τη «βρωμοδουλειά». Και τώρα έχει ξεχάσει πώς γίνεται.
– Ακριβώς. Oμως στο σημείο αυτό, η Ευρώπη μπορεί να μάθει από ένα μικρό κράτος που είναι η Ελλάδα. Μικρό κράτος, αλλά στρατιωτικά παρέμεινε σε εγρήγορση για τον απλό λόγο ότι έχετε δίπλα σας την Τουρκία. Από την εποχή των Περσικών Πολέμων η Ελλάδα αντιμετωπίζει μια συνεχή, καθημερινή απειλή από την Ανατολή. Με τον ίδιο τρόπο που ζουν κάτι ανάλογο οι χώρες της Βαλτικής απέναντι στη Ρωσία.
– Πάντως η σχέση της Ελλάδας με την Ευρώπη δοκιμάστηκε άγρια την περίοδο της κρίσης. Και εδώ δεν ήταν μόνον η λαϊκιστική Ακροδεξιά, αλλά και η ριζοσπαστική Αριστερά που έπαιξε αρνητικό ρόλο.
– Θυμάμαι την περιπέτεια Βαρουφάκη, ναι. Η, ας πούμε, επίσημη Ελλάδα μετά σοβαρεύτηκε. Η δεύτερη κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ συνεργάστηκε ουσιαστικά. Από τη μία η Ελλάδα συμμορφώθηκε με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, οι οποίοι βέβαια επέδειξαν απαίσια συμπεριφορά σε πολλά σημεία της κρίσης αυτής, αλλά πολλά έμαθαν και εκείνοι από όλο αυτό. Οι Eλληνες, με τον τρόπο που ξεπέρασαν την κρίση, έδειξαν έναν δρόμο προς τους Ευρωπαίους. Νομίζω ότι οι τελευταίοι αναγνώρισαν εκ των υστέρων τα λάθη που είχαν διαπράξει.
– Εσείς είστε αισιόδοξος για το μέλλον της Ευρώπης;
– Επιμένω να είμαι παντού και πάντοτε αισιόδοξος. Ή σχεδόν πάντοτε. Πάντως είμαι αφοσιωμένος σε αυτή την υπόθεση.
