«Τέτοια ταπείνωση δεν έχω υποστεί ποτέ στη ζωή μου», εξομολογείται δημοσίως ο Σταύρος Μπένος, ο οποίος αποχώρησε θεαματικά από την τελευταία συνάντηση της Ειδικής Επιτροπής για την Ανάπτυξη και Ανασυγκρότηση του κατεστραμμένου από τις πυρκαγιές Eβρου, προβαίνοντας σε σοβαρές καταγγελίες για την ακύρωση του σχεδίου που είχε εκπονήσει. Eνα ηχητικό ντοκουμέντο με το ξέσπασμά του, που αναρτήθηκε στο evros-news.gr, εξαπλώθηκε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης την περασμένη εβδομάδα.
Με φόρα από την Καλαμάτα
Ο 78χρονος τοπογράφος μηχανικός και πρώην υπουργός του ΠΑΣΟΚ ταξινομείται από τον πολιτικό του χώρο στον κατάλογο με τους μεταρρυθμιστές της Μεταπολίτευσης, έχοντας συνδέσει το όνομά του με το «θαύμα» της ανοικοδόμησης της Καλαμάτας και τη θεσμοθέτηση των Κέντρων Εξυπηρέτησης Πολιτών (ΚΕΠ). Γεννημένος στην Καλαμάτα το 1947, εξελέγη τρεις φορές δήμαρχος της πόλης (1979-1990). Ο καταστροφικός σεισμός του Σεπτεμβρίου 1986 σημάδεψε την ιστορία της μεσσηνιακής πρωτεύουσας, όταν κατέρρευσαν πολυκατοικίες και ιστορικά κτίρια και 20 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους.
Ο Μπένος είδε τον σεισμό ως δυνατότητα πλήρους πολεοδομικής και πολιτιστικής αναγέννησης της πόλης, χρησιμοποιώντας τα Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα. «Η πόλη ήταν ένας πολυτραυματίας και έτσι την αντιμετωπίσαμε. Δεν αρκεστήκαμε σε αυτό που έκανε τότε το κράτος, έδινε σεισμοδάνεια και έφευγε», λέει ο ίδιος. «Το αποτέλεσμα ήταν μεγάλη δικαίωση. Η Καλαμάτα έγινε viral παγκοσμίως». Το έργο βραβεύθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Πολεοδόμων, ενώ η Europa Nostra τίμησε την πόλη για την προστασία και την ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Διετέλεσε υφυπουργός Πολιτισμού στην τελευταία κυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου και υπουργός Πολιτισμού, υπουργός Αιγαίου και υφυπουργός Δημόσιας Διοίκησης στις κυβερνήσεις του Κώστα Σημίτη. Ο ίδιος θεωρεί τα ΚΕΠ κορυφαία στιγμή του στη δημόσια ζωή. «Oταν περιέγραφα την ιδέα μου, θεωρήθηκε αρχικά κάτι πολύ απλοϊκό. Ελεγαν ότι ο Μπένος παίζει πάλι με τα κουβαδάκια του».
Αποχώρησε από την ενεργό πολιτική το 2007 και το 2008 ίδρυσε το «Διάζωμα», ένα μη κερδοσκοπικό σωματείο με στόχο την προστασία και την ανάδειξη των αρχαίων θεάτρων, σε συνεργασία με το υπουργείο Πολιτισμού. «Η ιδέα προέκυψε όταν ήμουν υπουργός Πολιτισμού, προσπάθησα να το στήσω, όμως τα εμπόδια του κομματικού και πολιτικού συστήματος ήταν αξεπέραστα», περιγράφει. «Hδη από το 2000, με μια ομάδα 20-30 στενών φίλων, συναντιόμασταν κάθε εβδομάδα για χρόνια, για να κάνουμε το καταστατικό και να είμαστε σίγουροι ότι έχουμε κάνει κάτι σωστό», προσθέτει και λέει πως σε πολλούς το εγχείρημα φαινόταν αρκετά «δονκιχωτικό». Στήθηκε με 275 ιδρυτικά μέλη, «όλος ο ανθός της αρχαιολογίας, της διανόησης, της δημιουργίας, της τοπικής αυτοδιοίκησης».
Η πρώτη πρό(σ)κληση
Μετά τις καταστροφικές φωτιές στη Βόρεια Εύβοια τον Αύγουστο του 2021, στις οποίες κάηκαν απέραντες εκτάσεις πευκοδάσους και η φωτιά έσβησε στη θάλασσα, η κυβέρνηση δέχεται σφοδρή κριτική. Απαντάει ανακοινώνοντας δύο μεγάλες πρωτοβουλίες που στηρίζονται σε δύο εξωκοινοβουλευτικά πρόσωπα, τα οποία δέχονται να διακυβεύσουν το καλό τους όνομα και την επαγγελματική τους αξιοπιστία: Ο Κύπριος πολιτικός Χρήστος Στυλιανίδης, πρώην Ευρωπαίος επίτροπος Ανθρωπιστικής Βοήθειας και Διαχείρισης Κρίσεων, αναλαμβάνει για πρώτη φορά τον θώκο του νεοσύστατου υπουργείου Κλιματικής Κρίσης.
Ο Σταύρος Μπένος τίθεται επικεφαλής της Επιτροπής Ανασυγκρότησης Βόρειας Εύβοιας, όπως ανακοινώνει ο πρωθυπουργός σε υπουργικό συμβούλιο, περιγράφοντάς τον «ως ενεργό πολίτη, που έχει αποδείξει την ευαισθησία του, εργαζόμενος για την προστασία του περιβάλλοντος και του πολιτιστικού περιβάλλοντος». Ο ίδιος, συγκινημένος, αναλαμβάνει «την πιο τιμητική πρόκληση που μου έχει γίνει στα 43 χρόνια που είμαι στη δημόσια ζωή». Aλλωστε, εν τω μεταξύ, κάποιες προτάσεις που έχει κάνει και στον φυσικό του χώρο, το ΠΑΣΟΚ, δεν έχουν τύχει ιδιαίτερης προσοχής. Το Στρατηγικό Σχέδιο για την Εύβοια παραδίδεται στον πρωθυπουργό τον Ιανουάριο του 2023. Οι μελέτες τόσο για την Εύβοια όσο και για τον Eβρο στη συνέχεια γίνονται με όχημα το «Διάζωμα».
Πέντε χρόνια μετά, ο ίδιος δηλώνει υπερήφανος για πολλά έργα που έχουν προχωρήσει, αλλά ιδιαίτερα ανήσυχος για τα δύο πιο εμβληματικά. «Αν δεν υπήρχε το Master Plan, δεν θα είχε γίνει τίποτα. Στη Θεσσαλία, που έπληξε ο «Daniel», επειδή δεν υπάρχει ένα τέτοιο σχέδιο, είναι όλα κατακερματισμένα και ο καθένας κάνει ό,τι θέλει μόνος του».
Μια βασική ιδέα που προώθησε ήταν η ίδρυση πρότυπων δασικών Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων (Κοιν.Σ.Επ), με αντικείμενο τον καθαρισμό των δασών και την αξιοποίηση των καμένων κορμών και της δασικής βιομάζας για την παραγωγή ενέργειας και την τοπική ανάπτυξη, κάτι που θα μπορούσε να επεκταθεί σε όλη τη χώρα. Oπως περιγράφει, η κυβέρνηση, κατόπιν πίεσης, δέχθηκε την πρότασή του, όμως στη νομοθεσία έθεσε έναν όρο που στην ουσία την ακυρώνει: για να γίνει μια Κοιν.Σ.Επ. και να δραστηριοποιηθεί, πρέπει να έχει κύκλο εργασιών 3 εκατ. ευρώ.
«Αν δεν υπήρχε το master plan (στη Β. Εύβοια), δεν θα είχε γίνει τίποτα. Στη Θεσσαλία, που έπληξε ο “Daniel”, επειδή δεν υπάρχει ένα τέτοιο σχέδιο, είναι όλα κατακερματισμένα και ο καθένας κάνει ό,τι θέλει».
«Η μεγαλύτερη μεταρρύθμιση δεν έχει προχωρήσει γιατί ο νόμος, αντί να την προωθήσει, της βάζει φρένο». Επίσης, αναφέρει μεγάλη καθυστέρηση στην κατασκευή του νέου δρόμου, για τον οποίο η μελέτη πρόκειται να ανατεθεί τώρα, ενώ αυτή τη στιγμή υπάρχουν εξασφαλισμένα μόνο τα χρήματα για το πρώτο κομμάτι. «Τα υπόλοιπα έργα προχωρούν και κάποια έχουν ολοκληρωθεί, όμως αυτά τα δύο είναι το 80% της ανασυγκρότησης. Ολα τα άλλα δεν υπάρχουν χωρίς αυτά. Αν δεν αναζωογονηθεί το δάσος και αν δεν έχεις προσβασιμότητα, τίποτα δεν πρόκειται να προχωρήσει».
«Γαμπρέ,σώσε μας»
Τον Αύγουστο του 2023 έρχεται μία ακόμη μεγαλύτερη οικολογική καταστροφή, η δασική πυρκαγιά του Eβρου, η μεγαλύτερη που έχει ποτέ καταγραφεί σε ευρωπαϊκό έδαφος, η οποία κράτησε 17 ημέρες, κατέκαψε συνολικά περισσότερα από 900.000 στρέμματα και στοίχισε τη ζωή σε 18 ανθρώπους. Ο πρωθυπουργός ανακοινώνει ένα πλάνο αναγέννησης της περιοχής, αντίστοιχο με εκείνο της Βόρειας Εύβοιας. Περνούν μήνες και οι ντόπιοι αρχίζουν να ανησυχούν. Στρέφονται στον Μπένο και του λένε «γαμπρέ, σώσε μας» (η σύζυγός του κατάγεται από το Διδυμότειχο). Τον Νοέμβριο του 2023 οργανώνεται ημερίδα με κεντρικό ομιλητή τον ίδιο, όπου παρουσίασε το σχέδιό του. Η κυβέρνηση συμμετέχει στην ημερίδα και ζητάει από τον Μπένο να αναλάβει και εδώ το έργο ανασυγκρότησης.
Ανώτατο κυβερνητικό στέλεχος λέει ότι η κόντρα είναι μεταξύ Μπένου και περιφερειάρχη και ότι τεχνικά έχει δίκιο ο περιφερειάρχης. «Αν θέλει να φύγει, δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε με το ζόρι».
Ο ίδιος αυτή τη φορά απαιτεί κανονική γραπτή ανάθεση, ξεκινάει τις μελέτες για την περιοχή και καταθέτει το master plan τον Οκτώβριο του 2024, παρουσία του πρωθυπουργού. Ανακοινώνεται το πλάνο «Εβρος Μετά», συνολικού ύψους 3 δισ. ευρώ, κυρίως με κοινοτικά κονδύλια, που στόχο δεν έχει μόνο να αντιμετωπίσει τις καταστροφές, αλλά να αναγεννήσει την περιοχή. Σκοπός είναι η αναγέννηση του δάσους της Δαδιάς, η διαχείριση του νερού, η αξιοποίηση της ψηφιακής γεωργίας, αλλά και η πληθυσμιακή και παραγωγική ενίσχυση του Εβρου με προγράμματα αριστείας.
Η θεαματική ρήξη
«Δεν αξίζω λίγο σεβασμό; Ηρθα ως εθελοντής», ακούγεται να λέει ο Μπένος σε ένα πεντάλεπτο ξέσπασμα, παρουσία του υφυπουργού Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας Κώστα Κατσαφάδου, στη 14η συνεδρίαση της Ειδικής Επιτροπής για την Ανάπτυξη και Ανασυγκρότηση του Εβρου στις 27 Ιουλίου στη Νέα Βύσσα. Ο ίδιος ανεβαίνει μόνος του οδικώς από την Καλαμάτα για να αντικρίσει τελικά μια δυσάρεστη έκπληξη: το σχέδιό του έχει αντικατασταθεί από μια Ολοκληρωμένη Χωρική Επένδυση 108 έργων με προϋπολογισμό 309,9 εκατ. ευρώ, απόκλιση 2,69 δισ. από τις αρχικές κυβερνητικές δεσμεύσεις, όπως υποστηρίζει ο ίδιος.
Στο νέο πλάνο, απουσιάζουν κομβικά έργα υποδομών, όπως για παράδειγμα ο σιδηρόδρομος. «Παρουσιάστηκε ένας μελετητής σε διατεταγμένη υπηρεσία, να πάει κόντρα στη μελέτη μου;», ακούγεται να λέει ο Μπένος πριν αποχωρήσει από την αίθουσα. Απευθυνόμενος προς τον Κατσαφάδο.
Το ζήτημα έλαβε μεγάλη έκταση, με το υπουργείο να απαντάει πως το σχέδιο δεν εγκαταλείπεται, αλλά δομείται σε τρεις άξονες: τα μεγάλα έργα υποδομής (σιδηρόδρομος, λιμάνι, φυσικό αέριο, οδικοί άξονες κ.λπ.) που υλοποιούνται από την κυβέρνηση, το πρόγραμμα «Εβρος Μετά» της περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης που υλοποιείται μέσω της ΟΧΕ και τα μέτρα πολιτικής. «Η ΟΧΕ δεν υποκαθιστά τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, ούτε ακυρώνει τις προτάσεις του Σωματείου “Διάζωμα”, η συμβολή του οποίου αναγνωρίζεται και παραμένει ενεργή», αναφέρει το υπουργείο, αλλά, προσθέτει, «εκεί δεν μπορούν να ενταχθούν έργα τα οποία αφορούν την κεντρική κυβέρνηση».
«Επιβεβαιώνονται οι φόβοι μου»
«Η απάντηση του υπουργείου είναι η απόλυτη επιβεβαίωση και δικαίωση της συμπεριφοράς μου και επιβεβαιώνονται με τον πιο περίτρανο τρόπο οι φόβοι μου», αντιτείνει ο Σταύρος Μπένος, καθώς, όπως αναφέρει, αναγνωρίζουν την πρόθεση κατακερματισμού του σχεδίου. «Σε ένα τέτοιο πρόγραμμα πρέπει να μαζεύεις όλα τα πρότζεκτ και να καταλήγεις σε μια ενιαία στρατηγική, υπό μια ενιαία θεσμική ομπρέλα». Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτός είναι ο μόνος τρόπος ώστε το κράτος να δεσμευθεί για την υλοποίηση ενός έργου, όπως η ανάπλαση του δάσους που έχει βάθος 20ετίας, «αλλιώς καταλήγεις με διαφορετικούς υπευθύνους, που δεν είναι υποχρεωμένοι να λογοδοτούν απέναντί σου».
Στην κόρη του, που αναρωτήθηκε αν το έχει μετανιώσει, απαντάει πως όχι: «Κάτι θα διασωθεί, δεν θα γίνουν όπως θέλω εγώ, αλλά παραμένω αισιόδοξος». Πάντως, επικοινωνία μεταξύ των δύο πλευρών στις περίπου 18 ημέρες που έχουν μεσολαβήσει δεν έχει υπάρξει. Ανώτερο κυβερνητικό στέλεχος λέει πως το πρόβλημα είναι τεχνικό, ότι η κόντρα είναι μεταξύ Μπένου και περιφερειάρχη και ότι τεχνικά έχει δίκιο ο περιφερειάρχης. Σημειώνουν δε ότι είχαν ήδη υπάρξει δύο συναντήσεις στις οποίες είχε ενημερωθεί ο Μπένος για τη διαφορετική προσέγγιση μεταξύ των δύο πλευρών. Θα ήθελαν να έχουν τον Μπένο μαζί τους.
Ομως, «αν θέλει να φύγει, δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε με το ζόρι. Συμβουλευτικός ήταν ο ρόλος του και δεν παύει να βοηθάει απλώς εθελοντικά». Δεν θα αλλάξουν, λένε, το –τελευταίο– πλάνο τους για αυτόν και δεν θα επιβληθεί στην άλλη πλευρά η άποψη του Μπένου. Η περίοδος των τεχνοκρατών έχει, άλλωστε, παρέλθει. Το ερώτημα είναι αν έχει παρέλθει για την κυβέρνηση και η ικανότητά της να πείθει προσωπικότητες που δεν ανήκουν στην κομματική της περίμετρο να συνεργάζονται μαζί της.
