Η εξέλιξη μας έχει προσφέρει μια αλληλουχία αντιδράσεων στην απειλή. Όταν αυτές λειτουργούν όπως πρέπει, όλα βαίνουν καλώς. Το σώμα και οι εγκέφαλοί μας συγχρονίζονται και μπορούμε να αντιμετωπίσουμε δεόντως οτιδήποτε συμβαίνει γύρω μας και μέσα μας.
Αλλά κάτι έχει συμβεί και η φυσική ροή των πραγμάτων έχει διακοπεί. Η εξέλιξή μας σε ανθρώπους μάς έχει δώσει σημαντικά πλεονεκτήματα σε σύγκριση με τα υπόλοιπα ζώα, αλλά παράλληλα έχει προκαλέσει δυσλειτουργίες στον πυρήνα του τρόπου με τον οποίο αντιδρούμε στην απειλή. Προκειμένου να κατανοήσουμε το γιατί, χρειάζεται να καταλάβουμε πώς λειτουργεί η αντίδραση στην απειλή και πώς η ανθρώπινη φύση έχει προκαλέσει δυσλειτουργία.
Advertisment
Η Μαίρη και η τέλεια δουλειά της
Η Μαίρη δουλεύει σε ένα γραφείο στο οποίο εργάζονται κυρίως γυναίκες. Λατρεύει τις συναδέλφους της, αλλά και τη δουλειά της στη φιλανθρωπική οργάνωση που στηρίζει τους μη προνομιούχους, παρέχοντας βοήθεια σε ορισμένα από τα δυσκολότερα περιβάλλοντα για διαβίωση στη Γη. Η δουλειά αυτή δίνει σκοπό στη ζωή της και την κάνει ευτυχισμένη. Πίστευε πως θα εργαζόταν εκεί για πάντα, αλλά να που τώρα διαβάζει για δεύτερη φορά στην οθόνη του υπολογιστή της την επιστολή παραίτησης που μόλις έχει γράψει. Αισθάνεται χαμένη. Πώς κατέληξε εδώ;
Πριν από εννέα μήνες εντάχθηκε στην ομάδα της η Ανν. Ήταν έξυπνη και επιτυχημένη, αλλά δεν μπορούσε να κατανοήσει τη δουλειά που έκανε η Μαίρη στην επικοινωνιακή στρατηγική. Αυτό, βέβαια, λίγη σημασία είχε. Η Ανν ήταν φιλική, και τα μέλη της ομάδας συχνά έβγαιναν μαζί μετά τη δουλειά.
Η Ανν κατέβαλλε προσπάθεια να έρθει κοντά με τη Μαίρη, και η Μαίρη, όπως πολλές συνάδελφοί της, σύντομα άρχισε να θεωρεί την Ανν φίλη της. Αισθανόταν ασφαλής με την Ανν και την εμπιστευόταν. Για να πούμε την αλήθεια, αυτό την ανακούφιζε, επειδή ανησυχούσε μήπως η νέα εργαζόμενη επέφερε αλλαγές στην εξειδικευμένη θέση που είχε διαμορφώσει η Μαίρη για τον εαυτό της.
Advertisment
Αίφνης, όμως, παράξενα πράγματα άρχισαν να συμβαίνουν. Οι σχέσεις που είχε χτίσει η Μαίρη με τους ανωτέρους της άρχισαν να παρουσιάζουν σημάδια φθοράς. Ιδέες που διατύπωνε με αυτοπεποίθηση, καθυστερούσαν να εφαρμοστούν. Οι σχέσεις με τις συναδέλφους της, με τις οποίες ένιωθε άνετα, άρχισαν να δυσκολεύουν. Όλα φαίνονταν καλά στην επιφάνεια, ως συνήθως, αλλά κάτι είχε αλλάξει. Ένιωθε αναστάτωση.
Παλιά, κάθε Κυριακή βράδυ ξάπλωνε στο κρεβάτι και ανυπομονούσε να πάει στη δουλειά, αλλά να που τώρα έπιανε τον εαυτό της να ανησυχεί για το τι θα έφερνε η επόμενη μέρα. Κοιμόταν άσχημα. Ξυπνούσε και δεν ήταν ξεκούραστη, αλλά αγχωμένη, και κουβαλούσε αυτή την αίσθηση αναστάτωσης μαζί της στη δουλειά.
Δεν μπορούσε να καταλάβει αν δημιουργούσε αυτή την κατάσταση επειδή η ίδια δεν ένιωθε καλά με τον εαυτό της ή αν κάτι άλλο συνέβαινε στην πραγματικότητα. Της ήταν αδύνατον να βγάλει νόημα. Μέχρι που μια μέρα, στα καλά καθούμενα, η Ανν διέκοψε την παρουσίαση της Μαίρης σε μια σύσκεψη, επικρίνοντας τις λεπτομέρειες του προτεινόμενου σχεδίου και εκφράζοντας τις αμφιβολίες της σχετικά με την αναγκαιότητα να ασχοληθούν με αυτό.
Το σοκ ήταν τεράστιο. Σε προηγούμενες συσκέψεις, η Ανν την είχε στηρίξει. Η Μαίρη είχε μείνει άναυδη. Αντί να αντιπαρατεθεί στην Ανν, κράτησε το στόμα της κλειστό και αποδέχτηκε πως το σχέδιό της ίσως και να χρειαζόταν αναθεώρηση. Από εκείνη τη στιγμή και μετά, όλη η χαρά, ο αυθορμητισμός και η δημιουργικότητα της Μαίρης, τα χαρακτηριστικά που την έκαναν επιτυχημένη στη δουλειά της, άρχισαν να φθίνουν. Δεν ένιωθε πλέον σίγουρη ή ενθουσιασμένη για να μοιραστεί τις ιδέες της με τις συναδέλφους της. Απλώς πρότεινε μέτριες λύσεις, ελπίζοντας ότι δεν θα κριθούν αρνητικά.
Άρχισε να φοβάται τη δουλειά της και σιγά σιγά υποτασσόταν στην Ανν. Ένιωθε ανίσχυρη και υποτελής. Οι φίλοι και η οικογένειά της την προέτρεπαν να αντιδράσει. Της έλεγαν να αντιμετωπίσει την Ανν ή τους προϊσταμένους της. Της υπενθύμιζαν πόσο είχε διευρύνει τον ρόλο της και πόσα είχε προσφέρει με την ενέργειά της και τις ιδέες της σε μια μάλλον συμβατική οργάνωση. Εύκολα θα μπορούσε να στηρίξει τη θέση της, αλλά η Μαίρη δεν μπορούσε να το κάνει. Ένιωθε καταρρακωμένη. Σύντομα, η μόνη λύση που μπορούσε να σκεφτεί ήταν η παραίτηση. Θεωρούσε πως δεν υπήρχε άλλος τρόπος να λύσει το πρόβλημα.
Έτσι, περνάει το πρωί της στη δουλειά γράφοντας την επιστολή παραίτησης. Καθώς διαβάζει αυτά που έχει γράψει, δεν μπορεί να πιστέψει ότι, σε λίγες μόνο εβδομάδες, από κει που αγαπούσε τόσο πολύ τη δουλειά της, πλέον νιώθει ανακουφισμένη στη σκέψη ότι θα την αφήσει. Είναι μπερδεμένη, εξαντλημένη και συντετριμμένη. Κοιτάζοντας την οθόνη του υπολογιστή της, δάκρυα κυλούν στα μάγουλά της. Τι θα κάνει μετά;
Αν καταλάβαινε πώς λειτουργεί το νευρικό σύστημα, τότε ίσως η απάντηση να της φαινόταν ξεκάθαρη.
Ό,τι ανεβαίνει κατεβαίνει
Όλοι ξέρουμε πως όταν τρέχουμε στον διάδρομο του γυμναστηρίου, οι παλμοί μας ανεβαίνουν, και όταν σταματάμε, επανέρχονται στα χαμηλά επίπεδα. Αλλά δεν είναι μόνο ο καρδιακός ρυθμός που κυμαίνεται. Πολλά συστήματα στο σώμα μας έχουν τέτοια χαρακτηριστικά. Υπάρχουν καθορισμένα σημεία αναφοράς γι’ αυτά τα συστήματα, όπως οι φυσιολογικοί παλμοί της καρδιάς (καρδιακός ρυθμός ηρεμίας), και το σώμα τα αυξομειώνει καθώς ανταποκρίνεται σε συγκεκριμένες δραστηριότητες ή συνθήκες.
Ένα άλλο παράδειγμα είναι η θερμοκρασία του σώματος, η οποία παρουσιάζει διακυμάνσεις μέσα στο εικοσιτετράωρο, όταν κοιμόμαστε και όταν είμαστε ξύπνιοι. Κι άλλα συστήματα ακολουθούν το ίδιο μοτίβο, όπως το ενδοκρινικό σύστημα, η αρτηριακή πίεση κ.ο.κ. Αλλά το μόνο που χρειάζεται να γνωρίζετε για την ώρα είναι πως έπειτα από κάποια αλλαγή, το σώμα αναγκαστικά επιστρέφει σε μια κατάσταση που μπορούμε να σκεφτούμε ως φυσιολογική. Οπότε, αν έχετε τρέξει ποτέ σε διάδρομο γυμναστηρίου, αφού κατεβείτε και ξελαχανιάσετε, μπορείτε να καταλάβετε για τι πράγμα μιλάω.
Στην ιατρική, αυτό ονομάζεται ομοιόσταση. Η αντίδραση του σώματος σε μια απειλή λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Αυξάνεται όταν αντιλαμβανόμαστε μια απειλή και μετά μειώνεται μόλις η απειλή αποφευχθεί, επιστρέφοντας σε κατάσταση ομοιόστασης, όπως δείχνει το σχέδιο παρακάτω. Στον οριζόντιο άξονα μετράμε την πάροδο του χρόνου. Οπότε από τα αριστερά προς τα δεξιά βλέπουμε τη διαδρομή αντίδρασης σε κάποια απειλή. Ο χρόνος που αντιστοιχεί στην αντίδραση μπορεί να κυμαίνεται από μια στιγμή μέχρι μερικά λεπτά. Η διαφορά ανάμεσα σε τρέξιμο και ανάπαυλα μετριέται στον κάθετο άξονα. Σκεφτείτε το ως αντίδραση του σώματος σε μια απειλή, που σας επιτρέπει να ξεκινήσετε να την αντιμετωπίζετε.
Οι γιατροί αποκαλούν το φαινόμενο αυτό «ενεργοποίηση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος», ένα φανταχτερό όνομα για το γκάζι στον οργανισμό μας. Συνήθως, στο ζωικό βασίλειο, η απειλή είτε σας καταβροχθίζει είτε καταφέρνετε να της ξεφύγετε σχετικά γρήγορα. Και μόλις περάσει, πάει και τελείωσε. Έχετε παρακολουθήσει ποτέ κάποιο ντοκιμαντέρ που δείχνει μια αγέλη από γαζέλες να καταδιώκεται από λιοντάρια; Μόλις μια δυο γαζέλες πέσουν στα νύχια τους, η υπόλοιπη αγέλη πολύ σύντομα σταματάει το τρέξιμο και αρχίζει να βοσκάει σαν να μη συμβαίνει τίποτα. Ελάχιστες στιγμές νωρίτερα, έτρεχαν για να γλιτώσουν, αλλά πλέον τα πράγματα έχουν επιστρέψει στην προηγούμενη κατάστασή τους. Φαίνεται πως οι γαζέλες είναι πολύ ψύχραιμες.
Η πρωτοποριακή εργασία του Πίτερ Λεβίν σε αυτόν τον τομέα έχει δείξει ότι, όπως οι γαζέλες, έτσι κι εμείς, μέσα από την εξέλιξή μας, έχουμε μάθει να ακολουθούμε το ίδιο μοτίβο. Πατάμε το γκάζι για να αντιδράσουμε σε μια απειλή, και μετά, αφού η απειλή περάσει, φρενάρουμε, αλλά απαιτείται κάποιος χρόνος για να συνέλθουμε και να επιστρέψουμε στην ομοιόσταση, ή αλλιώς στο «φυσιολογικό».
Με τον ίδιο τρόπο που το γκάζι προκαλεί την επιτάχυνση ενός αυτοκινήτου (και η μη χρήση του επιτρέπει στο όχημα να επιβραδύνει), έτσι και το νευρικό μας σύστημα επιταχύνει για να ανταποκριθεί στην απειλή, και μετά επιβραδύνει, αφού η απειλή περάσει, επιστρέφοντας στο αρχικό του σημείο αναφοράς. Μόνο που όταν αυτό αφορά το νευρικό μας σύστημα δεν το ονομάζουμε ενεργοποίηση, αλλά φόρτιση. Το φορτίζουμε ενόψει της απειλής κι έπειτα το αποφορτίζουμε, μόλις είμαστε ξανά ασφαλείς.
Όπως στο παρακάτω σχέδιο:
Φεύγετε από το σπίτι σας για να πάρετε το τρένο, έχοντας αρκετό χρόνο, και ξαφνικά σας μπαίνει η ιδέα πως χάσατε ή ξεχάσατε το εισιτήριό σας. Σας είναι οικεία αυτή η αίσθηση; Πιθανώς επικεντρώνετε όλη σας την προσοχή στην αναζήτηση του εισιτηρίου και αδειάζετε τις τσέπες ή την τσάντα σας πανικόβλητοι, αλλά μόλις βρίσκετε το εισιτήριο και η απειλή εξαφανίζεται, σταδιακά ηρεμείτε.
Σταματήσατε να επιταχύνετε τη στιγμή που βρήκατε το εισιτήριο, αλλά χρειαστήκατε λίγο χρόνο για να επιστρέψετε στην πρότερη κατάσταση. Για να το πούμε με πιο επιστημονικούς όρους, το σύστημά σας φορτίστηκε ως απόκριση στην απειλή και στη συνέχεια αποφορτίστηκε, αφού η απειλή έπαψε να υπάρχει.
Απόσπασμα από το βιβλίο «Το αόρατο λιοντάρι» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα. Δείτε περισσότερα εδώ
