Στην Πορτογαλία πήγα αρχικά για τη Λισαβόνα. Για τους δρόμους της, για τη θάλασσα, για εκείνο το ιδιαίτερο φως που πέφτει πάνω στις προσόψεις των κτιρίων και τις κάνει να μοιάζουν λίγο παλιές και λίγο καινούργιες ταυτόχρονα.
Κάποια στιγμή αποφασίσαμε να αφήσουμε την πόλη και να ταξιδέψουμε προς το Monsaraz, ένα μικρό μεσαιωνικό χωριό στην περιοχή του Alentejo. Στην κορυφή του λόφου υπάρχει ένα κάστρο του 12ου αιώνα.
Advertisment
Από εκεί ψηλά βλέπεις τη μεγάλη λίμνη Alqueva, τους λόφους, τα ξερά τοπία και μια έκταση γης που μοιάζει να συνεχίζεται πολύ πέρα από όσο φτάνει το μάτι.
Το Monsaraz έχει εκείνη την ηρεμία που συναντάς σε τόπους όπου η ανθρώπινη παρουσία προσαρμόστηκε στον χρόνο, αντί να προσπαθήσει να τον νικήσει. Πέτρινα σπίτια, στενά δρομάκια, λευκοί τοίχοι, σκιές και ελάχιστοι ήχοι.
Advertisment
Το βράδυ αποφασίσαμε να επισκεφθούμε το Observatório do Lago Alqueva, το αστεροσκοπείο που βρίσκεται λίγο έξω από το χωριό, μέσα σε μία από τις σημαντικότερες προστατευμένες περιοχές σκοτεινού ουρανού στην Ευρώπη.
Φτάσαμε περίπου στις δέκα.
Εκεί μας περίμενε ο Εντουάρντο, ένας Γάλλος που θα έκανε την παρουσίαση και θα μας οδηγούσε στην παρατήρηση. Μας εξήγησε αρχικά μερικά πράγματα για τον ουρανό, τα τηλεσκόπια και όσα επρόκειτο να δούμε. Έπειτα μας είπε να τον ακολουθήσουμε.
Ξεκινήσαμε να περπατάμε προς το αστεροσκοπείο μέσα σε σχεδόν απόλυτο σκοτάδι.
Το μονοπάτι απαιτούσε προσοχή. Έβλεπες ελάχιστα μπροστά σου και κάθε βήμα χρειαζόταν μια μικρή απόφαση. Σε λίγα λεπτά είχαμε ήδη απομακρυνθεί από τα φώτα, τους δρόμους και την αίσθηση ασφαλείας που δημιουργεί ένας φωτισμένος χώρος.
Ο Εντουάρντο, εν τω μεταξύ, προσπαθούσε να κάνει αστεία.
Ήταν ένας μάλλον τραγικός stand-up comedian. Είχε έναν παράξενο τρόπο να αστειεύεται με το κοινό, σαν μέσα σε κάθε αστείο να υπήρχε κάτι ειρωνικό και μελαγχολικό. Ίσως να έφταιγε η γαλλική καταγωγή του. Ίσως να ήταν απλώς ο χαρακτήρας του.
Όσο περνούσε η ώρα, άρχισα να σκέφτομαι πως αυτό το κωμικοτραγικό στοιχείο ήταν ο ιδανικός ήχος για εκείνη τη βραδιά. Ο Εντουάρντο μιλούσε για άστρα που γεννιούνται και πεθαίνουν, για αποστάσεις που ο ανθρώπινος νους δυσκολεύεται να συλλάβει, και ανάμεσα σε όλα αυτά πετούσε ένα αστείο που προσγειωνόταν κάπως άτσαλα στο χώμα.
Κάπως έτσι είναι και η ανθρώπινη ζωή, σκέφτηκα. Μια τεράστια κοσμική ιστορία, μέσα στην οποία εμείς προσπαθούμε να κάνουμε χιούμορ για να αντέξουμε το μέγεθός της.
Η ψυχολογία μου εκείνη την ημέρα ήταν καλή. Υπήρχαν μόνο τα συνηθισμένα ζητήματα. Ένα ελαφρύ στρες, κάποιες σκέψεις για τη δουλειά, ερωτήματα για το μέλλον, εκκρεμότητες που έμεναν ανοιχτές στο μυαλό.
Μικρά πράγματα.
Μόνο που τα μικρά πράγματα έχουν μια περίεργη ικανότητα. Καταλαμβάνουν πολύ μεγαλύτερο μέρος της ενέργειας και της προσοχής μας από όσο τους αναλογεί. Μια κουβέντα που εκκρεμεί, μια απόφαση που πλησιάζει, ένα μήνυμα που περιμένουμε, μια πιθανότητα που μας φοβίζει.
Το μυαλό μπορεί να πάρει μια λεπτομέρεια και να την τοποθετήσει στο κέντρο ολόκληρου του κόσμου.
Ξεκινήσαμε την παρατήρηση από τη Σελήνη.
Μέσα από το τηλεσκόπιο φάνηκαν οι κρατήρες, οι πεδιάδες και οι μεγάλες ανωμαλίες της επιφάνειάς της. Η εικόνα ήταν τόσο καθαρή, ώστε για λίγες στιγμές ένιωθες πως μπορούσες σχεδόν να αγγίξεις το έδαφός της.
Στη συνέχεια είδαμε σμήνη νεότερων και παλαιότερων άστρων. Εντοπίσαμε τη Μεγάλη Άρκτο, τη Μικρή Άρκτο και τον Πολικό Αστέρα, το σταθερό σημείο που επί αιώνες βοηθούσε τους ανθρώπους να βρίσκουν τον Βορρά.
Ο Εντουάρντο συνέχιζε να εξηγεί. Ανάμεσα στις πληροφορίες έκανε μία ακόμα αποτυχημένη απόπειρα χιούμορ. Κάποιος γελούσε. Κάποιος άλλος περίμενε υπομονετικά να επιστρέψουμε στον ουρανό.
Ώσπου φτάσαμε στην Ανδρομέδα.
Αυτό που φαινόταν μέσα από το τηλεσκόπιο ήταν μια μικρή, αχνή παρουσία. Τίποτα θεαματικό με την πρώτη έννοια της λέξης. Ένα απαλό φως, σχεδόν σαν σημάδι πάνω στον ουρανό.
Κι όμως, το φως αυτό είχε ταξιδέψει περίπου δυόμισι εκατομμύρια χρόνια για να φτάσει μέχρι τα μάτια μας.
Εκεί χρειάστηκε να σταματήσω.
Το φως που έβλεπα είχε ξεκινήσει το ταξίδι του πολύ πριν υπάρξει ο ανθρώπινος πολιτισμός, πριν από τις πόλεις, τις θρησκείες, τα σύνορα, τις επιχειρήσεις, τις προσωπικές μας ιστορίες. Είχε περάσει μέσα από το σύμπαν επί εκατομμύρια χρόνια και εκείνη τη συγκεκριμένη νύχτα έφτανε σε ένα μικρό τηλεσκόπιο, έξω από ένα πορτογαλικό χωριό.
Και εγώ στεκόμουν εκεί σκεπτόμενος μερικές εκκρεμότητες της εβδομάδας.
Καθ’ όλη τη διάρκεια της παρατήρησης υπήρχε μια αίσθηση κατάνυξης. Σχεδόν θρησκευτική. Κάτι που μου θύμιζε την Ανάσταση σε ένα χωριό, όταν όλοι στέκονται μέσα στη νύχτα και περιμένουν να συμβεί κάτι που τους υπερβαίνει.
Μόνο που εδώ υπήρχαν λίγα τηλεσκόπια, κόκκινοι φακοί, σκιές ανθρώπων και η φωνή ενός Γάλλου που προσπαθούσε να συνδυάσει την κοσμολογία με το stand-up comedy.
Προς το τέλος της βραδιάς ο Εντουάρντο μάς μίλησε για τον Γαλαξία μας και την Ανδρομέδα. Μας είπε ότι κινούνται ο ένας προς τον άλλον και πως, έπειτα από δισεκατομμύρια χρόνια, ενδέχεται να συναντηθούν και να σχηματίσουν έναν νέο γαλαξία.
Η επιστήμη συνεχίζει να μελετά το πιθανό μέλλον αυτής της συνάντησης. Το βέβαιο είναι πως οι γαλαξίες μεταβάλλονται, αλληλεπιδρούν και αναδιαμορφώνονται. Μέσα σε αυτές τις τεράστιες χρονικές κλίμακες, άστρα σβήνουν, άλλα γεννιούνται και ολόκληρα συστήματα αλλάζουν μορφή.
Εκείνο το βράδυ κατάλαβα κάτι που ακούγεται εύκολα σαν κλισέ.
Τα περισσότερα από όσα μας απασχολούν έχουν πολύ μικρότερη σημασία από εκείνη που τους δίνουμε.
Το είχα ακούσει πολλές φορές. Το είχα σκεφτεί. Πιθανόν να το είχα πει και ο ίδιος σε άλλους ανθρώπους. Άλλο όμως να το λες και άλλο να κοιτάζεις ένα φως που ταξίδευε επί δυόμισι εκατομμύρια χρόνια πριν φτάσει σε εσένα.
Μπροστά σε αυτές τις αποστάσεις, ο χρόνος παύει να είναι ημερολόγιο. Γίνεται κάτι σχεδόν ακατανόητο. Η ζωή μας, με τις αγωνίες, τις φιλοδοξίες και τις εκκρεμότητές της, μοιάζει με μια μικρή αναλαμπή.
Αυτό δεν μειώνει τη σημασία της;
Παράξενα, συμβαίνει το αντίθετο.
Όταν αντιλαμβάνεσαι πόσο σύντομη είναι η παρουσία σου, η κάθε ημέρα αποκτά μεγαλύτερη καθαρότητα. Τα πράγματα χωρίζονται ξανά σε όσα αξίζουν πραγματικά την ενέργειά σου και σε όσα μπήκαν στο μυαλό από συνήθεια.
Οι φόβοι επιστρέφουν στο φυσικό τους μέγεθος.
Οι εκκρεμότητες γίνονται πάλι εκκρεμότητες.
Ένα μήνυμα γίνεται απλώς ένα μήνυμα.
Μια αβέβαιη απόφαση παύει να μοιάζει με το τέλος της προσωπικής σου ιστορίας.
Φύγαμε λίγο πριν από τα μεσάνυχτα. Περπατήσαμε πάλι μέσα στο σκοτάδι, αυτή τη φορά προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ο ίδιος δρόμος μού φαινόταν διαφορετικός. Ίσως επειδή τα μάτια είχαν συνηθίσει τη νύχτα. Ίσως επειδή κάτι μέσα μου είχε ήδη ηρεμήσει.
Σκέφτηκα τότε πως η παρατήρηση των άστρων είναι ένα από τα καλύτερα αγχολυτικά που γνωρίζω.
Χωρίς να σου υπόσχεται πως όλα θα πάνε όπως τα θέλεις. Χωρίς να λύνει τις υποθέσεις σου. Χωρίς να σου δίνει απαντήσεις για το αύριο.
Απλώς μετακινεί για λίγο τη θέση από την οποία κοιτάζεις.
Και μερικές φορές αυτό αρκεί.
Την επόμενη φορά που το μυαλό σας θα γεμίσει με σκέψεις, επισκεφθείτε ένα αστεροσκοπείο. Κοιτάξτε τη Σελήνη, βρείτε τον Πολικό Αστέρα και περιμένετε τη σειρά σας μπροστά από το τηλεσκόπιο.
Ίσως δείτε την Ανδρομέδα σαν μια αχνή κηλίδα.
Ίσως, για λίγα λεπτά, δείτε και εσείς τη ζωή σας στο πραγματικό της μέγεθος.
