Η πρόταση αναθεώρησης της Ν.Δ. φιλοδοξεί να αποτελέσει μείζονος σημασίας θεσμική τομή προς μία νέα εποχή. Από την επισκόπησή της, ωστόσο, προκύπτουν οι ακόλουθες βασικές παρατηρήσεις:
Προτείνεται αναθεώρηση μεγάλου αριθμού (συνολικά 30), διάσπαρτων συνταγματικών διατάξεων, οι οποίες αφορούν θεμελιώδη δικαιώματα, θεσμικά ζητήματα, ζητήματα δημοκρατικής αρχής και λειτουργίας του κομματικού συστήματος, χωρίς να ακολουθείται σύστημα οργάνωσης της σχετικής ύλης. Ετσι, όμως, δεν είναι σαφείς οι αρχές που στηρίζουν τις επιμέρους προτάσεις και ο τρόπος διασφάλισης της αναγκαίας συνεκτικότητας.
Στο πεδίο των θεμελιωδών δικαιωμάτων, προτείνονται αλλαγές που εντάσσονται στη λογική της ενίσχυσης παραδοσιακού τύπου αμυντικών δικαιωμάτων (π.χ. Τύπος, τηλεόραση, Διαδίκτυο, περιουσία), αλλαγές που αποτυπώνουν προστατευτική κατεύθυνση και δικαιολογούν την κρατική παρέμβαση σε συγκεκριμένους τομείς (π.χ. αύξηση αριθμού ετών υποχρεωτικής φοίτησης, μέριμνα για προσιτή στέγη), ενώ κάποιες προτάσεις έχουν μόνο συμβολική σημασία (παράδειγμα: προστασία σημαίας). Ορισμένες προτάσεις είναι ιδιαίτερα ασαφείς, όπως για παράδειγμα η πρόταση για την τεχνητή νοημοσύνη, η οποία αποτυπώνει για το συγκεκριμένο πεδίο την αρχή της αναλογικότητας, που όμως είναι αυτονόητη για το πεδίο των δικαιωμάτων. Η προστιθέμενη αξία τέτοιων διατάξεων είναι αμφίβολη, όπως αμφίβολη είναι η σημασία της ρητής αναγνώρισης της διαγενεακής δικαιοσύνης και αλληλεγγύης, αρχές που αποτελούν αυτονόητες κατακτήσεις για το σύγχρονο δίκαιο.
Από το πεδίο των δικαιωμάτων ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν: (α) Η πρόταση για τα μη κρατικά πανεπιστήμια, η οποία θα διευκρινίσει το θεμέλιο της σχετικής νομοθετικής επιλογής. Κρίσιμο ζήτημα εν προκειμένω είναι να διασφαλιστεί η υποχρέωση για αυστηρή εποπτεία, πραγματικά ακαδημαϊκά κριτήρια και εγγυήσεις ποιότητας με κατάλληλο νομικό πλαίσιο. Παράλληλα, κάθε ρύθμιση στο πεδίο αυτό επιβάλλεται να λαμβάνει μέριμνα για τη διασφάλιση υψηλού επιπέδου παρεχόμενης υπηρεσίας και για το δημόσιο πανεπιστήμιο. (β) Η πρόταση για την προστασία του κλίματος, η οποία παρότι κινείται προς σωστή κατεύθυνση χάνει σε προστιθέμενη αξία, επειδή τοποθετείται στο ίδιο πλαίσιο με άλλες παραμέτρους περιβαλλοντικής πολιτικής και ρυθμίζεται κατά τρόπο γενικόλογο. Το κλίμα συνδέεται ευθέως με την προστασία της ανθρώπινης αξίας και αποτελεί ζήτημα που χρήζει ιδιαίτερης συνταγματικής μεταχείρισης, πέρα από την προστασία του περιβάλλοντος και των σταθμίσεων. Για την αποτελεσματική προστασία του κλίματος επιβάλλεται ανάληψη συγκεκριμένων δεσμεύσεων βάσει συνταγματικών διατάξεων, ώστε να εμποδίζεται το ενδεχόμενο αλλαγής πολιτικής.
Σε σχέση με τις θεσμικού περιεχομένου προτάσεις επισημαίνεται κατ’ αρχάς ότι η ρύθμιση των θεμάτων αυτών επιβάλλεται να γίνεται με την απαιτούμενη ψυχραιμία, χωρίς υπόνοια σύνδεσης με συγκυριακές καταστάσεις. Τέτοια είναι η περίπτωση του άρθρου 86 Σ, η οποία αναπόφευκτα συνδέεται με τους χειρισμούς που εφαρμόστηκαν σε ζητήματα ευθύνης υπουργών, παρακάμπτοντας το ισχύον νομικό πλαίσιο (Τέμπη, υποκλοπές, ΟΠΕΚΕΠΕ). Παρεμβάσεις περαιτέρω στο σύστημα ισορροπίας των εξουσιών, όπως είναι η ανάθεση στο ΑΕΔ αρμοδιότητας προληπτικού ελέγχου της συνταγματικότητας και συμβατότητας με το ενωσιακό δίκαιο ψηφισμένων νομοσχεδίων, προϋποθέτουν λεπτομερή ανάλυση των ενδεχόμενων συνεπειών τους, σε συνάρτηση ιδίως με τον τρόπο επιλογής των μελών του δικαστηρίου αυτού. Η συνταγματική τυποποίηση επιπλέον ανεξάρτητων Αρχών (ανώτατη εκπαίδευση και Εθνική Αρχή Διαφάνειας), δεν φαίνεται να ακολουθεί συγκεκριμένη λογική που δικαιολογεί τη συνταγματική θωράκισή τους, κάτι όμως το οποίο απαιτείται κατά την καλή πρακτική για τα θέματα αυτά. Ο προτεινόμενος «επανακαθορισμός της έννοιας της μονιμότητας» των δημοσίων υπαλλήλων είναι απολύτως ασαφής, κάτι το οποίο δεν μπορεί να είναι ανεκτό, λαμβάνοντας υπόψη ότι η μονιμότητα είναι μία θεμελιώδης όψη της ίδιας της νομιμότητας της διοικητικής δράσης.
Συνοψίζοντας, η πρόταση θέτει σοβαρά ζητήματα, τα οποία ωστόσο χρειάζεται να συζητηθούν. Το στοίχημα είναι η αναθεώρηση να οδηγήσει σε ουσιαστική βελτίωση του κράτους δικαίου και των θεσμών και να μην εξαντληθεί σε επίπεδο γενικών διακηρύξεων. Το Σύνταγμα δεν χρειάζεται υπερβολές, ασάφειες, χειρισμούς τακτικής, αλλά σαφήνεια, μέτρο και θεσμικό βάθος.
* Η κ. Αικατερίνη Ν. Ηλιάδου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ.
