Η σκιά της διαφθοράς βαραίνει σταθερά τη δημόσια συζήτηση και την πολιτική αντιπαράθεση, με την τάση να είναι αυξητική, σε βαθμό που κόμματα και πολιτικοί αρχηγοί επενδύουν σχεδόν αποκλειστικά στην καταγγελία κυβερνητικών σκανδάλων και στην υπόσχεση κάθαρσης. Πέρα από τη δηλητηρίαση του πολιτικού κλίματος και την καλλιέργεια συλλογικής απέχθειας προς το πολιτικό σύστημα, ο προβληματισμός στη βάση απλοϊκών διχοτομήσεων «καλού – κακού» δεν συμβάλλει ούτε στη διαφάνεια ούτε στην ισονομία. Ο Μάνος Ματσαγγάνης, καθηγητής στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου, θυμίζει ότι στις χώρες που αποτελούν φωτεινό παράδειγμα στα θέματα διαφθοράς το μυστικό βρίσκεται σε μια κοινωνική κουλτούρα αποδοκιμασίας του παράνομου πλουτισμού. Ο Δημήτρης Πρόντζας, που ως πανεπιστημιακός εξειδικεύεται σε αυτό το αντικείμενο, σημειώνει ότι «καμία χώρα και κανένας πληθυσμός στον πλανήτη δεν εξαιρείται του φαινομένου· ως εξαιρέσεις θα μπορούσαν μόνο να θεωρηθούν οι εκάστοτε ορθές διαχειρίσεις των επιπτώσεων των μορφών του».
Επιμέλεια: Αγγελική Σπανού
Διαφθορά και εξευτελισμός
Του Μάνου Ματσαγγάνη*
Υπάρχουν διάφοροι τρόποι να σκεφτεί κανείς το πρόβλημα της διαφθοράς, κατά τη γνώμη μου όλοι λανθασμένοι. Ως πολιτικό πρόβλημα αποκλειστικά της αντίπαλης παράταξης: Ομως, σοβαρά κρούσματα διαφθοράς («αξιοποίησης δημόσιου αξιώματος για προσωπικό όφελος») σημειώνονται σε όλο το πολιτικό φάσμα. Για παράδειγμα, το Qatargate αφορούσε κυρίως εκπροσώπους της ευρωπαϊκής Κεντροαριστεράς.
Ως πρόβλημα του δημοκρατικού συστήματος: Ολες οι δικτατορίες, από τον ιταλικό φασισμό έως τους δικούς μας συνταγματάρχες, αυτοανακηρύχτηκαν σε τιμωρούς του «διεφθαρμένου κοινοβουλευτισμού», για να διακριθούν στη συνέχεια για τη διαφθορά και για την ανικανότητά τους (συχνά αυτά πάνε μαζί). Το ίδιο και οι σημερινοί θαυμαστές τους. Ο Νέιθαν Γκιλ, ευρωβουλευτής του προηγούμενου κόμματος του Νάιτζελ Φάρατζ (UKIP) και επικεφαλής του ουαλλικού παραρτήματος του τωρινού (Reform), ομολόγησε ότι δωροδοκήθηκε από τη Ρωσία του Πούτιν και καταδικάστηκε σε 10 χρόνια φυλάκισης. Και φυσικά, ο πρόεδρος των ΗΠΑ εργάζεται σθεναρά για τον πλουτισμό του ιδίου, των συγγενών και των φίλων του.
Ως (αστυ)νομικό πρόβλημα: Αυστηρότεροι νόμοι, βαρύτερες ποινές, μεγαλύτερη αστυνόμευση. Αλλά σε μια υποθετική χώρα όπου η διαφθορά έχει ήδη ξεπεράσει ένα κρίσιμο όριο, είναι πολύ πιθανό να έχει διεισδύσει τόσο στις διωκτικές αρχές όσο και στη δικαστική εξουσία. Στην ίδια υποθετική χώρα, θα χρειάζονταν ένας αστυνόμος και ένας δικαστής (και οι δύο αδιάφθοροι) για κάθε επιρρεπή στη διαφθορά πολίτη, πράγμα μάλλον δύσκολο πρακτικά.
Σοβαρά κρούσματα «αξιοποίησης δημόσιου αξιώματος για προσωπικό όφελος» σημειώνονται σε όλο το πολιτικό φάσμα.
Σε κοινωνίες που έχουν καταφέρει να περιορίσουν (όχι να εξαλείψουν ολοσχερώς) τη διαφθορά, αυτό που κυρίως εμποδίζει ένα δημόσιο πρόσωπο να αξιοποιήσει το αξίωμά του για προσωπικό όφελος είναι ο φόβος του ντροπιαστικού εξευτελισμού: ο φόβος δηλαδή ότι αν φέρει στο σπίτι περισσότερα χρήματα ή δώρα ή άλλα υλικά αγαθά από όσα δικαιολογεί ο μισθός του, θα πέσει στην εκτίμηση του/της συντρόφου του, των παιδιών του, των φίλων του, των ψηφοφόρων του.
Αν, αντιθέτως, η αποδεδειγμένη διαφθορά τον ανεβάσει στην εκτίμηση των συγγενών, φίλων και (αρκετών) ψηφοφόρων, όπως π.χ. συνέβαινε στην Ιταλία του Σίλβιο Μπερλουσκόνι, τότε φοβάμαι ότι το πρόβλημα είναι δυσεπίλυτο.
Ας αναρωτηθούμε, λοιπόν, προτού αγανακτήσουμε με το πιο πρόσφατο σκάνδαλο διαφθοράς: πώς θα αντιδρούσαμε εμείς οι ίδιοι αν κάποιος/α σύντροφος, συγγενής, φίλος μας κυκλοφορούσε ξαφνικά με περισσότερα χρήματα από όσα δικαιολογεί ο μισθός του;
* Ο κ. Μάνος Ματσαγγάνης είναι καθηγητής Δημόσιας Οικονομικής στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου και επικεφαλής του προγράμματος Ευρωπαϊκής Οικονομίας του ΕΛΙΑΜΕΠ.
Λάθος ερωτήματα
Του Δημήτρη Πρόντζα*
Η συζήτηση για τη διαφθορά στην Ελλάδα ξεκινάει συνήθως από τις συνέπειες του φαινομένου και σπανίως από τις μορφές του. Η συγκεκριμένη αντιστροφή της συλλογιστικής δεν είναι ούτε αδιάφορη ούτε τυχαία. Καμία κοινωνία δεν μπορεί να διαχειριστεί τις επιπτώσεις των μορφών του φαινομένου της διαφθοράς, εάν προηγουμένως δεν έχει κατανοήσει και συμφωνήσει τι είναι διαφθορά, τι είναι μορφή διαφθοράς και τι είναι επίπτωση αυτής.
Η εκτροπή του δημοσίου λόγου προς τις συνέπειες του φαινομένου αποτελεί για την ελληνική περίπτωση πραγματικότητα, που συνδέεται με το διαρκές ερώτημα περί της αρμοδιότητας αναγνώρισης των μορφών διαφθοράς και του σε ποιον αυτή αποδίδεται: στον πολίτη, στον πολιτικό, στη νομική αυθεντία, στα πανεπιστήμια, στους διεθνείς οργανισμούς ή στο εκάστοτε σύστημα αλληλεπιδράσεων μεταξύ τους; Η απάντηση στο ερώτημα δεν είναι απροϋπόθετη, δεδομένου ότι θα καθορίσει, όχι μόνο τι γίνεται κατανοητό από τον πληθυσμό, αλλά και τι γίνεται τελικά αποδεκτό ως μορφή διαφθοράς, ως επίπτωση αυτής και ως πεδίο διαχείρισής της.
Η εξέλιξη του φαινομένου της διαφθοράς θα φέρει την ελληνική συλλογικότητα αντιμέτωπη με νέες προκλήσεις.
Η επιστημονική αναγκαιότητα της εξειδίκευσης των μορφών του φαινομένου επεκτείνει τα ανωτέρω ζητήματα στις ιστορικές καταβολές και στα κριτήρια επιλογής του προσωπικού των θεσμών, στα όρια μεταξύ ατομικού και δημοσίου συμφέροντος, στις προτεραιοποιήσεις του πολιτισμικού υποδείγματος διαμόρφωσης του ελληνικού ιδεότυπου διαφθοράς και του πληθυσμιακού προφίλ homo corruptus· στοιχεία τα οποία τροφοδοτούν τον ποινικό λαϊκισμό των εκάστοτε διαφθορολογούντων, την καθοδηγούμενη σκέψη του πληθυσμού και την ταύτιση του φαινομένου της διαφθοράς με έναν προσεκτικά προβεβλημένο αριθμό μορφών του. Η (ανα)διαμόρφωση της κοινωνικής συλλογιστικής για την αναγνώριση και τη διαχείριση των επιπτώσεων των μορφών διαφθοράς καθίσταται αναγκαία προϋπόθεση προσαρμογής και όχι απλώς μία επιστημονική επιδίωξη: θεσμοί και οργανισμοί του 21ου αιώνα δεν αποτυγχάνουν επειδή στερούνται κανόνων αλλά επειδή αδυνατούν να αναγνωρίσουν και να διαχειριστούν τις μορφές διαφθοράς που δια-περνούν τη λειτουργία τους.
Η εξέλιξη του φαινομένου της διαφθοράς και των μορφών του, όπως αυτές θα αναδειχθούν από τις μεταβάσεις της κλιματικής αλλαγής, της τεχνητής νοημοσύνης και των γεωπολιτικών επαναπροσδιορισμών, θα φέρει την ελληνική συλλογικότητα αντιμέτωπη με νέες προκλήσεις. Το μόνο επιστημονικά βέβαιο είναι ότι καμία χώρα και κανένας πληθυσμός στον πλανήτη δεν εξαιρείται του φαινομένου· ως εξαιρέσεις θα μπορούσαν μόνο να θεωρηθούν οι εκάστοτε ορθές διαχειρίσεις των επιπτώσεων των μορφών του.
* Ο κ. Δημήτρης Πρόντζας είναι επ. καθηγητής Διαφθοράς στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.
