Πριν λίγες ημέρες κάθισα να δω ξανά τη μαγνητοσκόπηση της ομιλίας του Elio D’Anna, τον οποίο είχαμε καλέσει στην Αθήνα, στις 15 Ιουνίου 2023, στο σινεμά Δαναός.
Την είδα με την απόσταση που δημιουργεί ο χρόνος.
Advertisment
Την ημέρα μιας εκδήλωσης παρακολουθείς πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Τον ήχο. Τη ροή. Τον κόσμο. Τη μετάφραση. Τις μικρές λεπτομέρειες που πρέπει να λειτουργήσουν σωστά. Ακούς τον ομιλητή, μα ένα μέρος του μυαλού σου παραμένει στη διοργάνωση.
Όταν επιστρέφεις στο ίδιο υλικό αργότερα, η εμπειρία είναι διαφορετική. Ακούς πιο καθαρά. Βλέπεις τι ειπώθηκε. Ξεχωρίζεις τι έχει αντοχή στον χρόνο και τι ανήκει απλώς στη στιγμή.
Με αυτή τη σκέψη αποφάσισα να παρουσιάσω μια μικρή σειρά άρθρων με βασικές ιδέες από εκείνη την ομιλία. Όχι ως απομαγνητοφώνηση. Ούτε ως παρουσίαση μιας διδασκαλίας που χρειάζεται να γίνει αποδεκτή. Περισσότερο ως μια οργανωμένη επιστροφή σε κάποιες φράσεις που έχουν ενδιαφέρον, επειδή αγγίζουν θέματα που απασχολούν διαχρονικά τον άνθρωπο.
Advertisment
Το πρώτο θέμα είναι ίσως και το πιο κεντρικό στη σκέψη του Elio D’Anna.
Στην ομιλία του είπε:
«Ο κόσμος είναι όπως είναι επειδή εσύ είσαι όπως είσαι.»
Αυτή είναι δική του φράση. Δική του θέση. Δικός του τρόπος να συνοψίσει μια ιδέα που επανέρχεται συχνά στο έργο του.
Ο D’Anna υποστηρίζει ότι ο εξωτερικός κόσμος δεν είναι αποκομμένος από την εσωτερική κατάσταση του ανθρώπου. Στην ομιλία του επανέρχεται αρκετές φορές σε αυτή τη σύνδεση ανάμεσα σε αυτό που ζούμε μέσα μας και σε αυτό που συναντάμε έξω μας.
Η φράση χρειάζεται προσοχή.
Σε πρώτο άκουσμα αυτό που λέει είναι ότι ο άνθρωπος φταίει για όλα όσα του συμβαίνουν. Κατά τη γνώμη μου όμως αυτό θα ήταν μια πολύ στενή ανάγνωση. Η ζωή έχει πραγματικές συνθήκες. Έχει γεγονότα που δεν εξαρτώνται μόνο από εμάς. Έχει κοινωνικές δομές, απώλειες, αδικίες, τυχαία συμβάντα, δυσκολίες που κανένας άνθρωπος δεν διάλεξε συνειδητά.
Για αυτό έχει σημασία ο τρόπος που προσεγγίζουμε τη φράση.
Το ενδιαφέρον της, για μένα, δεν βρίσκεται στο να την πάρουμε ως απόλυτη αλήθεια. Βρίσκεται στο ερώτημα που ανοίγει.
Πόσο από τον κόσμο που βιώνουμε είναι το ίδιο το γεγονός και πόσο είναι ο τρόπος με τον οποίο το ερμηνεύουμε;
Αυτό το ερώτημα δεν ανήκει μόνο στον D’Anna.
Ο Carl Jung μίλησε για την προβολή, δηλαδή για την τάση του ανθρώπου να βλέπει έξω του στοιχεία που δεν έχει αναγνωρίσει μέσα του. Ο Επίκτητος, από τη στωική παράδοση, διαχώρισε τα γεγονότα από την κρίση που σχηματίζουμε για αυτά. Ο Viktor Frankl μίλησε για τη δυνατότητα του ανθρώπου να επιλέγει τη στάση του απέναντι σε όσα του συμβαίνουν. Ο Alfred Korzybski είπε ότι ο χάρτης δεν είναι η περιοχή, θυμίζοντας ότι η εικόνα που έχουμε για την πραγματικότητα δεν ταυτίζεται πάντα με την ίδια την πραγματικότητα.
Αυτές οι αναφορές δεν λένε ακριβώς το ίδιο πράγμα. Δείχνουν όμως προς μια κοινή κατεύθυνση.
Ο άνθρωπος δεν ζει μόνο μέσα στα γεγονότα. Ζει και μέσα στην ερμηνεία που δίνει στα γεγονότα.
Αυτό φαίνεται στις πιο απλές στιγμές.
Ένα μήνυμα που αργεί να απαντηθεί μπορεί να γίνει απόρριψη. Μια διαφωνία μπορεί να γίνει απειλή. Μια καθυστέρηση μπορεί να γίνει αδιαφορία. Ένας άνθρωπος που διαφωνεί μαζί μας μπορεί να γίνει αντίπαλος. Μια επαγγελματική δυσκολία μπορεί να γίνει απόδειξη ότι κάτι πάει λάθος σε ολόκληρη τη ζωή μας.
Το γεγονός μπορεί να είναι μικρό. Η εσωτερική αντίδραση μπορεί να είναι πολύ μεγάλη.
Εκεί αρχίζει να έχει ενδιαφέρον η φράση του D’Anna. Όχι επειδή εξηγεί τα πάντα. Επειδή μας κάνει να κοιτάξουμε το ενδιάμεσο σημείο. Το σημείο όπου ένα γεγονός περνά μέσα από τη μνήμη, τον φόβο, την προσδοκία, την ανάγκη για έλεγχο, την παλιά εμπειρία.
Εκεί πολλές φορές αλλάζει μορφή.
Η ίδια πραγματικότητα μπορεί να βιωθεί διαφορετικά από δύο ανθρώπους. Ο ένας βλέπει ένα εμπόδιο. Ο άλλος βλέπει μια πληροφορία. Ο ένας βλέπει έναν εχθρό. Ο άλλος βλέπει μια σύγκρουση συμφερόντων. Ο ένας βλέπει απόρριψη. Ο άλλος βλέπει μια καθυστέρηση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα είναι υποκειμενικά. Ούτε ότι οι άλλοι δεν έχουν ευθύνη. Ούτε ότι κάθε πρόβλημα ξεκινά αποκλειστικά από μέσα μας.
Σημαίνει όμως ότι η εμπειρία μας για τον κόσμο δεν είναι ποτέ τελείως ουδέτερη.
Περνά μέσα από εμάς.
Και αυτό είναι αρκετό για να σταθούμε λίγο περισσότερο σε αυτή τη σκέψη.
Ο D’Anna στην ομιλία του μιλά για επιστροφή στον εαυτό. Μιλά για παρατήρηση. Μιλά για την ανάγκη να μη χανόμαστε αμέσως στα εξωτερικά γεγονότα. Αυτή είναι η δική του γλώσσα. Το δικό του πλαίσιο. Η δική του πρόταση.
Από τη δική μου πλευρά, με ενδιαφέρει να παρουσιαστεί η ουσία αυτής της πρότασης χωρίς να γίνει σύνθημα.
Γιατί οι φράσεις αυτού του τύπου έχουν πάντα έναν κίνδυνο. Αν γίνουν σύνθημα, απλοποιούν τη ζωή. Αν μείνουν ως ερώτημα, μπορούν να ανοίξουν ορίζοντες.
Και ίσως εδώ βρίσκεται η αξία τους.
Όχι στο να απαντούν γρήγορα. Αλλά στο να μας κάνουν να ρωτήσουμε καλύτερα.
Πώς κοιτάζω αυτό που συμβαίνει;
Τι κουβαλώ τη στιγμή που το ερμηνεύω;
Ποια παλιά εμπειρία μπαίνει ανάμεσα σε εμένα και στο γεγονός;
Πόσο συχνά βλέπω τον κόσμο όπως είναι και πόσο συχνά τον βλέπω όπως έχω μάθει να τον βλέπω;
Αυτές οι ερωτήσεις έχουν κάτι δύσκολο. Δεν είναι άνετες. Δεν δίνουν άμεση λύση. Δεν οδηγούν σε εύκολη απάντηση.
Ίσως όμως γι’ αυτό έχουν αξία.
Γιατί ο άνθρωπος μπορεί να αλλάζει περιβάλλοντα, σχέσεις, συνεργασίες, πόλεις, δουλειές, και παρ’ όλα αυτά να συναντά ξανά την ίδια αίσθηση. Τον ίδιο φόβο. Την ίδια ανάγκη να αποδείξει. Την ίδια δυσπιστία. Την ίδια εσωτερική κόπωση.
Κάπου εκεί η φράση του D’Anna γίνεται λιγότερο απόλυτη δήλωση και περισσότερο αντικείμενο παρατήρησης.
«Ο κόσμος είναι όπως είναι επειδή εσύ είσαι όπως είσαι.»
Μπορεί κανείς να συμφωνήσει με ένα μέρος της. Μπορεί να διαφωνήσει με ένα άλλο.
Στο βιβλίο του Η Σχολή των Θεών, ο D’Anna επιστρέφει ξανά σε αυτή την ιδέα. Η αλλαγή του κόσμου, όπως την περιγράφει, δεν ξεκινά από μια μεγάλη εξωτερική ανατροπή. Ξεκινά από μια εσωτερική μετακίνηση.
Στην ομιλία του είπε ότι ακόμη και η μικρότερη αλλαγή μέσα στον εαυτό μας μπορεί να μετακινήσει τον κόσμο των γεγονότων.
Αυτή είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα συνέχεια της πρώτης φράσης.
Γιατί δεν μιλά για κάτι θεαματικό. Μιλά για μια μικρή μετατόπιση. Στον τρόπο που βλέπεις. Στον τρόπο που αντιδράς. Στον τρόπο που στέκεσαι μπροστά σε έναν άνθρωπο, σε έναν φόβο, σε μια δυσκολία, σε μια παλιά συνήθεια.
Ο D’Anna θα έλεγε ότι από εκεί μπορούν να μετακινηθούν βουνά στον εξωτερικό κόσμο.
Ίσως αυτή η εικόνα είναι υπερβολική για κάποιον. Ίσως για κάποιον άλλον να είναι ακριβής.
Σε κάθε περίπτωση, αξίζει να σταθεί κανείς σε αυτό που προτείνει.
Ότι η πραγματική αλλαγή μπορεί να αρχίζει από κάτι πολύ μικρό μέσα μας.
Από μία διαφορετική πρόθεση.
Από μια αντίδραση που δεν επαναλαμβάνεται όπως πάντα.
Από μια στιγμή όπου ο άνθρωπος βλέπει όχι μόνο τον κόσμο, αλλά και τον εαυτό του που τον κοιτάζει.
