Η δημόσια επαναφορά από την Αγκυρα της θεωρίας των «γκρίζων ζωνών», με αφορμή αυτήν τη φορά τον ελληνικό χωροταξικό σχεδιασμό για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας στο Αιγαίο, δεν αποτελεί κεραυνό εν αιθρία ούτε συνιστά κάποια ξαφνική μεταβολή της τουρκικής πολιτικής. Υπενθυμίζει, όμως, κάτι που ενίοτε χάνεται πίσω από τη θετική εικόνα των «ήρεμων νερών» των τελευταίων τριάμισι ετών: η Τουρκία δεν έχει αποσύρει ούτε μία από τις διεκδικήσεις που έχει, εδώ και δεκαετίες, διατυπώσει εις βάρος της Ελλάδας. Καθιστά επίσης σαφές ότι η αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας δεν αποτελεί εφεδρικό επιχείρημα για περιόδους έντασης. Παραμένει ενεργό στοιχείο της πολιτικής της και μπορεί να επανέρχεται κάθε φορά που ελληνικές αποφάσεις αγγίζουν περιοχές τις οποίες η ίδια επιλέγει να αμφισβητεί.
Η αποκλιμάκωση είναι ασφαλώς επιθυμητή. Η απουσία εντάσεων, οι ανοικτοί δίαυλοι επικοινωνίας, οι συναντήσεις σε ανώτατο επίπεδο και η συνεργασία σε πεδία όπου υπάρχουν κοινά συμφέροντα περιορίζουν τον κίνδυνο κρίσης και δημιουργούν καλύτερο περιβάλλον στις διμερείς σχέσεις. Θα ήταν, όμως, λάθος να συγχέεται η βελτίωση του κλίματος με μεταβολή των στρατηγικών επιδιώξεων της Αγκυρας. Η Διακήρυξη των Αθηνών δεν εξαφάνισε τις ελληνοτουρκικές διαφορές και, πολύ περισσότερο, δεν οδήγησε την Τουρκία να εγκαταλείψει τις μονομερείς αξιώσεις της.
Η ιστορική εμπειρία του τελευταίου μισού αιώνα είναι αποκαλυπτική. Από την αμφισβήτηση της ελληνικής υφαλοκρηπίδας στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και του εύρους του ελληνικού εναέριου χώρου λίγο αργότερα, η τουρκική ατζέντα διευρυνόταν σταδιακά. Ακολούθησαν η απειλή πολέμου σε περίπτωση επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια, οι «γκρίζες ζώνες» μετά την κρίση των Ιμίων, οι αμφισβητήσεις ελληνικών αρμοδιοτήτων στο Αιγαίο και, πιο πρόσφατα, η προσπάθεια σύνδεσης της κυριαρχίας επί ελληνικών νησιών με την αποστρατιωτικοποίησή τους. Η πορεία είναι σωρευτική: οι παλαιότερες διεκδικήσεις δεν εγκαταλείπονται όταν εμφανίζονται νέες. Προστίθενται η μία πάνω στην άλλη.
Η αντίληψη ότι οι αναθεωρητικές τάσεις της Τουρκίας αποτελούν κυρίως προϊόν της προσωπικότητας ή της ιδεολογίας του σημερινού προέδρου της γειτονικής χώρας μπορεί να είναι παρηγορητική, αλλά παραμένει ιστορικά αβάσιμη. Οι περισσότερες από τις βασικές τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο προϋπήρχαν του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και διαμορφώθηκαν από κυβερνήσεις πολύ διαφορετικού πολιτικού και ιδεολογικού προσανατολισμού. Το εντυπωσιακό στοιχείο δεν είναι η εναλλαγή τους, αλλά η συνέχεια της πολιτικής.
Δεν υπάρχει, επομένως, κανένας λόγος να ευελπιστούμε ότι μια μελλοντική τουρκική ηγεσία θα τηρήσει περισσότερο μετριοπαθή στάση απέναντι στην Ελλάδα. Αντιθέτως, έχοντας παραλάβει ως δεδομένο το σύνολο των υφισταμένων διεκδικήσεων, μπορεί να επιχειρήσει να τις διευρύνει. Στην τουρκική πολιτική έναντι της Ελλάδας, ό,τι εισέρχεται στην επίσημη ατζέντα δύσκολα εξέρχεται από αυτήν. Εξάλλου, η κριτική που ασκείται στον κ. Ερντογάν από τη σημερινή αντιπολίτευση για τους χειρισμούς του στα ελληνοτουρκικά δεν έγκειται στο ότι είναι υπέρμετρα σκληρός απέναντι στην Αθήνα, αλλά, αντίθετα, στο ότι εμφανίζεται διαλλακτικός (έως και υποχωρητικός) απέναντί της…
Η Ελλάδα έχει κάθε συμφέρον να διατηρεί ανοικτό τον διάλογο και να αποφεύγει αχρείαστες εντάσεις. Ο διάλογος, όμως, είναι εργαλείο εξωτερικής πολιτικής, όχι υποκατάστατο της αδήριτης πραγματικότητας. Η αποτροπή της Τουρκίας δεν μπορεί παρά να εξακολουθεί να αποτελεί τον πυρήνα της ελληνικής στρατηγικής. Τα «ήρεμα νερά» είναι χρήσιμα όσο γνωρίζουμε τι υπάρχει κάτω από την επιφάνειά τους. Και η εκ νέου αναφορά, από επίσημα τουρκικά χείλη, σε «γκρίζες ζώνες» υπενθυμίζει ότι εκεί οι τουρκικές διεκδικήσεις παραμένουν όλες παρούσες.
* Ο κ. Αντώνης Κλάψης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Το βιβλίο του «Ενας κόσμος χωρίς κανόνες; Το διεθνές σύστημα στη συγκυρία της απορρύθμισης» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.
