Ενώ ο χρόνος μετρά αντίστροφα για την επικύρωση της κατ’ αρχήν συμφωνίας ΗΠΑ και Ιράν, την Παρασκευή στην Γενεύη, η κατάσταση στη Μέση Ανατολή παραμένει ρευστή, καθώς το μνημόνιο κατανόησης (MoU), αφήνει πολλά κρίσιμα ζητήματα ανοιχτά για τη συνέχεια, με τις αντιφατικές δηλώσεις της Ουάσιγκτον και της Τεχεράνης για τους όρους της συμφωνίας, να εντείνουν τις ανησυχίες.
Ενδεικτικά, οι δύο πλευρές παρουσιάζουν διαφορετικές εκδοχές για βασικά σημεία, όπως το καθεστώς των Στενών του Ορμούζ. Η Τεχεράνη φέρεται να προτίθεται να επιβάλει ορισμένες «χρεώσεις» για τη διέλευση, ενώ ο Τραμπ υποστηρίζει ότι η περιοχή θα ανοίξει πλήρως χωρίς διόδια από την Παρασκευή.
Επιπλέον, αν και το σαφές περιεχόμενο του μνημονίου δεν έχει επισήμως ανακοινωθεί, κρίσιμα ζητήματα, όπως τα πυρηνικά, οι κυρώσεις και η οικονομική «αποκατάσταση» του Ιράν, παραμένουν ανοιχτά. Αναμένεται να συζητηθούν σε διάστημα μόλις 60 ημερών, με στόχο μια πιο ολοκληρωμένη συμφωνία.
Η συμφωνία ΗΠΑ – Ιράν υπεγράφη όμως τα δύσκολα είναι μπροστά
Το μνημόνιο κατανόησης υπογράφηκε ηλεκτρονικά, από τον πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ, τον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς και τον πρόεδρο του ιρανικού κοινοβουλίου Μοχάμαντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ.
«Η συμφωνία έχει υπογραφεί. Και το στενό έχει ήδη ανοίξει εν μέρει», δήλωσε ο Τραμπ κατά την άφιξή του στη σύνοδο κορυφής στη Γαλλία, αλλά οι παραβιάσεις της εκεχειρίας από το Ισραήλ στο Λίβανο και οι ισχυρισμοί του Ιράν σχετικά με το δικαίωμά του να επιβάλλει τέλη στη ζωτικής σημασίας αυτή θαλάσσια οδό αποκάλυψαν τις πολλές εκκρεμότητες της συμφωνίας, όπως σημειώνει ο Guardian.
Μιλώντας κατά την έναρξη των διμερών συνομιλιών με τον Γάλλο πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν τη Δευτέρα, ο Τραμπ απέρριψε μια προτεινόμενη κοινή ναυτική αποστολή Ηνωμένου Βασιλείου-Γαλλίας στα Στενά του Ορμούζ, λέγοντας: «Δεν νομίζω ότι θα χρειαστούμε μεγάλη βοήθεια» για να το διατηρήσουμε ανοιχτό.
«Πιστεύω ότι αυτή τη στιγμή θα συμβούν πολλά σπουδαία πράγματα στη Μέση Ανατολή. Και, το πιο σημαντικό, η τιμή του πετρελαίου πέφτει κατακόρυφα και η χρηματιστηριακή αγορά εκτοξεύεται σήμερα σαν πύραυλος», δήλωσε ο Τραμπ.
«Το βασικό είναι ότι το Ιράν δεν θα διαθέτει πυρηνικό όπλο. Συμφώνησαν πλήρως σε αυτό, με ισχυρές εξουσίες επιβολής, και δεν θα έχουν πυρηνικό όπλο, που ήταν και ο σκοπός όλης αυτής της υπόθεσης», υποστήριξε, παρουσιάζοντας σαν νίκη αυτό, που το Ιράν λέει εδώ και δεκαετίες.
Αξιωματούχοι του Λευκού Οίκου ανέφεραν ότι οι πλήρεις λεπτομέρειες της συμφωνίας θα δημοσιευτούν μέσα στις επόμενες 24 έως 48 ώρες. Ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς, ανέφερε ότι ο Τραμπ μπορεί να δημοσιοποιήσει το μνημόνιο κατανόησης, πριν την Παρασκευή. Το περιέγραψε ως ένα «πολύ γενικό» έγγραφο «περίπου μιάμιση σελίδα».
Αναλυτές εκτιμούν ότι η συμφωνία φαίνεται πιθανό να μειώσει την άμεση βία, να επανανοίξει τις θαλάσσιες διαδρομές και να δημιουργήσει χώρο για περαιτέρω διαπραγματεύσεις. Ωστόσο, παραμένουν σημαντικά ερωτήματα σχετικά με το αν το Ισραήλ θα τηρήσει τη συμφωνία, καθώς και για το τι θα αποφασιστεί σχετικά με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, την άρση των κυρώσεων, το μέλλον των Στενών του Ορμούζ και την τύχη των περιφερειακών συμμάχων της Τεχεράνης, συμπεριλαμβανομένης της Χεζμπολάχ, σημειώνει το Al Jazeera που παραθέτει όσα γνωρίζουμε για τα κρίσιμα ζητήματα που μένουν ανοιχτά.
Τι θα συμβεί με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν
Σύμφωνα με το ιρανικό πρακτορείο ειδήσεων Mehr, το αναφερόμενο προσχέδιο συμφωνίας 14 σημείων προβλέπει μια τελική διευθέτηση των πυρηνικών ζητημάτων εντός 60 ημερών. Ο Τραμπ δήλωσε στους New York Times ότι μια τελική συμφωνία θα περιόριζε το Ιράν στον εμπλουτισμό ουρανίου σε επίπεδα που «δεν θα μπορούσαν ποτέ να χρησιμοποιηθούν για στρατιωτικούς σκοπούς».
Όταν ρωτήθηκε αν η ρύθμιση θα έμοιαζε με τη συμφωνία του 2015 που είχε συνάψει η κυβέρνηση του προέδρου των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα με το Ιράν — η οποία περιόριζε τον εμπλουτισμό ουρανίου στο 3,67% — ο Τραμπ απάντησε μόνο ότι το Ιράν θα μπορεί να εμπλουτίζει ουράνιο «για μη στρατιωτικούς σκοπούς. Για πάντα».
Το ουράνιο πρέπει να εμπλουτιστεί σε ποσοστό 3 έως 5% για χρήση σε πυρηνική ενέργεια. Πρέπει να φτάσει το 90% για να θεωρηθεί κατάλληλο για όπλα. Πιστεύεται ότι το Ιράν διαθέτει περίπου 440 κιλά (970 λίβρες) ουρανίου εμπλουτισμένου στο 60%, επίπεδο στο οποίο η μετάβαση στο 90% γίνεται πολύ ταχύτερη. Το τι θα γίνει με αυτό το απόθεμα αποτελεί ένα από τα βασικά σημεία τριβής στις διαπραγματεύσεις μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ.
Ο Αμερικανός πρόεδρος προειδοποίησε επίσης ότι μπορεί να υπάρξει στρατιωτική δράση αν αποτύχουν οι διαπραγματεύσεις για μια τελική πυρηνική συμφωνία.
O Ιρανός πρόεδρος Πεζεσκιάν επισκέπτεται την έκθεση για τα επιτεύγματα του Ιράν στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας στην Τεχεράνη, στις 9 Απριλίου 2025 / WANA (Πρακτορείο Ειδήσεων Δυτικής Ασίας)/Φωτογραφία που παραχωρήθηκε μέσω του REUTERS
Αυτό που απουσιάζει: Ο αρχικός στόχος του Τραμπ για το πυραυλικό πρόγραμμα του Ιράν
Ένα στοιχείο που αξίζει να αναφερθεί σχετικά με τη συμφωνία είναι η απουσία αναφοράς στο βαλλιστικό πυραυλικό πρόγραμμα του Ιράν και το δίκτυο των περιφερειακών του συμμάχων.
Σε συνέντευξή του τον Μάρτιο στο περιοδικό Time, ο Τραμπ είπε ότι ένας από τους στόχους του για το Ιράν ήταν «να διαλυθεί το βαλλιστικό του πυραυλικό πρόγραμμα».
Όταν ανακοίνωσε ότι ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ εναντίον του Ιράν είχε ξεκινήσει στις 28 Φεβρουαρίου, είπε ότι οι ΗΠΑ θα «καταστρέψουν τους πυραύλους τους και θα ισοπεδώσουν τη βιομηχανία πυραύλων τους».
Ο Τραμπ συνέδεσε επίσης επανειλημμένα το πυραυλικό πρόγραμμα του Ιράν με τους περιφερειακούς του συμμάχους, λέγοντας ότι η στρατιωτική δράση θα στοχεύει τις πυραυλικές δυνατότητες του Ιράν, τις ναυτικές δυνάμεις του και τους «τρομοκρατικούς πληρεξούσιους».
Κατά τη διάρκεια του πολέμου, οι θέσεις των ΗΠΑ στις διαπραγματεύσεις φέρεται να περιελάμβαναν απαιτήσεις για το Ιράν να σταματήσει την υποστήριξη προς ομάδες όπως η Χεζμπολάχ στον Λίβανο, η Χαμάς στη Γάζα, οι Χούθι στην Υεμένη και μια σειρά ένοπλων ομάδων στο Ιράκ και τη Συρία.
Ωστόσο, οι συζητήσεις σχετικά με το πυραυλικό πρόγραμμα του Ιράν και την υποστήριξη προς συμμαχικές ομάδες έχουν αφαιρεθεί από το διαπραγματευτικό πλαίσιο.
Τα Στενά του Ορμούζ
Τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν στο επίκεντρο της συμφωνίας. Η επαναλειτουργία του ζωτικού θαλάσσιου περάσματος, μέσω του οποίου πριν τον πόλεμο μεταφερόταν περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου, έγινε γρήγορα μία από τις βασικές στρατηγικές προτεραιότητες του Τραμπ.
«Συγχαρητήρια σε όλους! Με το παρόν εξουσιοδοτώ πλήρως το άνοιγμα χωρίς διόδια του Στενού του Ορμούζ και, ταυτόχρονα, την άμεση άρση του ναυτικού αποκλεισμού των Ηνωμένων Πολιτειών», έγραψε ο Τραμπ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας του Ιράν δήλωσε επίσης ότι η συμφωνία προβλέπει την άμεση άρση του ναυτικού αποκλεισμού των ιρανικών λιμανιών, ο οποίος είχε επιβληθεί κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης και τον οποίο η Ουάσιγκτον υποστήριξε ότι στόχευε στον περιορισμό του ιρανικού εμπορίου και της δυνατότητάς του να αποκομίζει κέρδη από τις εξαγωγές πετρελαίου.
Το Mehr μετέδωσε ότι το προσχέδιο συμφωνίας περιλαμβάνει την επαναλειτουργία των Στενών, την άρση του αποκλεισμού εντός 30 ημερών και τη δέσμευση των ΗΠΑ να αποσύρουν τις δυνάμεις που έχουν αναπτυχθεί γύρω από το Ιράν.
Ο Τραμπ πρόσθεσε ότι το άνοιγμα των Στενών θα γίνει αρχικά για σκοπούς «αποναρκοθέτησης», αφήνοντας ασαφές το πότε ακριβώς θα αποκατασταθεί πλήρως η εμπορική ναυσιπλοΐα.
Ο Rockford Weitz, καθηγητής ναυτιλιακών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Tufts (Fletcher School), δήλωσε στο Al Jazeera ότι προτεραιότητα θα είναι πράγματι ο καθαρισμός των ναρκοθετημένων θαλάσσιων διαδρόμων.
«Η ναυτιλιακή βιομηχανία πρέπει να έχει την εμπιστοσύνη ότι μπορεί να περάσει», είπε. «Μόλις αρχίσουν να περνούν πλοία, στην αρχή θα είναι λίγα και στη συνέχεια περισσότερα, αν όλα πάνε καλά».
Ωστόσο, ακόμη και στο πιο αισιόδοξο σενάριο, είπε ο Weitz, μπορεί να χρειαστούν μήνες μέχρι να επιστρέψει η ναυσιπλοΐα σε κανονικά επίπεδα. «Αυτή ήταν μια πολύ πιο παρατεταμένη διακοπή στο εμπόριο από ό,τι περίμενε κανείς», σημείωσε. «Η ναυτιλιακή βιομηχανία θα είναι αρχικά επιφυλακτική να επιστρέψει πλήρως».
Παραμένει επίσης ανοιχτό το ερώτημα αν η διέλευση των πλοίων θα είναι τόσο ελεύθερη όσο πριν τον πόλεμο. Το Ιράν έχει κατά καιρούς θέσει το ενδεχόμενο επιβολής τελών για τη διέλευση από τα Στενά. Αν και το διεθνές δίκαιο δεν επιτρέπει διόδια σε φυσικά στενά, οι χώρες από τα χωρικά ύδατα των οποίων διέρχονται μπορούν να χρεώνουν για παρεχόμενες υπηρεσίες προς τα πλοία.
Τη Δευτέρα, το ιρανικό πρακτορείο Fars μετέδωσε ότι η Τεχεράνη πρόσθεσε την επιβολή ναυτιλιακών τελών στο Ορμούζ στις τελευταίες στιγμές των διαπραγματεύσεων για τη συμφωνία. «Η χρήση του όρου “ναυτιλιακές υπηρεσίες” σημαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν αποδεχθεί ότι θα καταβάλλονται τέλη στο Ιράν», ανέφερε, επικαλούμενο «ενημερωμένη πηγή».
Τι θα γίνει με τις κυρώσεις κατά του Ιράν
Η χαλάρωση των κυρώσεων αναμένεται να αποτελέσει σημαντικό μέρος της επόμενης φάσης των διαπραγματεύσεων. Σύμφωνα με το Mehr, το προσχέδιο συμφωνίας περιλαμβάνει την αναστολή των περιορισμών στις πωλήσεις ιρανικού πετρελαίου. Ωστόσο, μέχρι στιγμής δεν υπάρχει ένδειξη για το αν θα χαλαρώσουν ευρύτερες χρηματοπιστωτικές κυρώσεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που επηρεάζουν τον τραπεζικό τομέα του Ιράν.
Ο Τραμπ δήλωσε στους New York Times ότι η πλήρης άρση των κυρώσεων θα μπορούσε να μην προχωρήσει αν οι ιρανικές αρχές καταστείλουν βίαια αντικυβερνητικές διαδηλώσεις, παρότι τέτοιος όρος δεν εμφανίζεται στο αναφερόμενο προσχέδιο, σύμφωνα με το Mehr.
Οι ευρωπαϊκές χώρες έχουν επίσης δηλώσει ότι είναι πρόθυμες να άρουν τις κυρώσεις, αλλά αυτό θα εξαρτηθεί από την πρόοδο στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. «Το Ιράν δεν πρέπει ποτέ να αποκτήσει πυρηνικό όπλο», ανέφεραν σε κοινή δήλωση οι ηγέτες της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Ιταλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου.
«Είμαστε έτοιμοι να συνεργαστούμε με τις ΗΠΑ, το Ιράν και τη Διεθνή Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας (IAEA) προς αυτή την κατεύθυνση».
Τι γίνεται με τα παγωμένα περιουσιακά στοιχεία του Ιράν
Μια ακόμη αμφιλεγόμενη πτυχή της συμφωνίας είναι η αποδέσμευση των παγωμένων ιρανικών περιουσιακών στοιχείων, τα οποία το Ιράν λέει ότι χρειάζεται για την ανοικοδόμηση μετά τους βομβαρδισμούς ΗΠΑ–Ισραήλ σε όλη τη χώρα.
Το Mehr ανέφερε ότι το προσχέδιο συμφωνίας περιλαμβάνει την αποδέσμευση 24 δισ. δολαρίων σε παγωμένα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία κατά τη διάρκεια της 60ήμερης διαπραγματευτικής περιόδου.
Το πρακτορείο πρόσθεσε ότι οι τελικές διαπραγματεύσεις δεν θα ξεκινήσουν μέχρι να αποδεσμευτεί το ήμισυ αυτών των περιουσιακών στοιχείων και να αρθούν οι περιορισμοί που αφορούν τα Στενά του Ορμούζ.
Ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζ. Ντ. Βανς δήλωσε την Παρασκευή ότι τα παγωμένα κεφάλαια δεν θα αποδεσμευτούν αυτόματα μόλις υπογραφεί μια συμφωνία, προσθέτοντας ότι τα οικονομικά οφέλη θα συνδέονται με τη συμμόρφωση του Ιράν με τις δεσμεύσεις του.
Το ζήτημα έχει προσελκύσει ιδιαίτερη προσοχή μετά από δημοσίευμα του Reuters ότι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα εξέταζαν το ενδεχόμενο απελευθέρωσης δισεκατομμυρίων δολαρίων που σχετίζονται με το Ιράν, έπειτα από εβδομάδες περιφερειακής αστάθειας. Το Υπουργείο Εξωτερικών των ΗΑΕ αργότερα διέψευσε την αναφορά.
Το Reuters ανέφερε ότι δεν μπόρεσε να επιβεβαιώσει αν τα συγκεκριμένα κεφάλαια ανήκαν στα ΗΑΕ ή επρόκειτο για παγωμένα ιρανικά περιουσιακά στοιχεία που κρατούνται σε εμιρατινές τράπεζες.
Μια πηγή που γνωρίζει τις συζητήσεις είπε στο Reuters ότι η ρύθμιση θα μπορούσε να προσφέρει μια «λύση σωτηρίας για το γόητρο» και των δύο πλευρών, με το Ιράν να μπορεί να ισχυριστεί ότι εξασφάλισε αποζημίωση για τις ζημιές του πολέμου, ενώ η Ουάσιγκτον θα μπορεί να υποστηρίξει ότι δεν πλήρωσε τίποτα.
Το Ισραήλ
Βασικό ζήτημα είναι και η στάση που θα κρατήσει το Ισραήλ, το οποίο δυσανασχετεί με τη συμφωνία ΗΠΑ – Ιράν. Παρότι τονίστηκε ότι η συμφωνία περιλαμβάνει και τον Λίβανο, δεν είναι ακόμη γνωστό αν αυτό θα απαιτεί και την πλήρη αποχώρηση του Ισραήλ από τη μεγάλη έκταση του νότιου Λιβάνου που κατέχει.
Στις πρώτες του δηλώσεις για τη συμφωνία, ο Νετανιάχου δεν καταδίκασε τη συμφωνία, αλλά αποστασιοποιήθηκε από τις διαπραγματεύσεις, λέγοντας ότι ήταν «απόφαση του [Τραμπ]», προσθέτοντας: «Έχουμε τα δικά μας συμφέροντα».
Είπε επίσης ότι το Ισραήλ δεν θα αποσυρθεί από τα εδάφη που κατέχει στον Λίβανο, παρά την εκεχειρία, και ότι θα είναι έτοιμο να χτυπήσει το Ιράν αν κρίνει ότι κινείται προς την κατασκευή πυρηνικού όπλου.
«Με συμφωνία ή χωρίς συμφωνία, το Ιράν δεν θα αποκτήσει πυρηνικά όπλα — ούτε σήμερα ούτε αύριο», είπε.
Ο υπουργός Άμυνας του Ισραήλ, Ισραέλ Κατς, δήλωσε: «Ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου και εγώ ακολουθούμε μια σαφή πολιτική σύμφωνα με την οποία ο [στρατός] θα παραμείνει στις ζώνες ασφαλείας στον Λίβανο, τη Συρία και τη Γάζα για απεριόριστο χρονικό διάστημα, ώστε να προστατεύει τα σύνορα και τις ισραηλινές κοινότητες από τζιχαντιστικά στοιχεία».
Οι πολιτικοί της αντιπολίτευσης έσπευσαν να εκμεταλλευτούν αυτό που κάποια τοπικά μέσα περιέγραψαν ως «κατάφωρη αποτυχία». Μέλη της ακροδεξιάς του κυβερνητικού συνασπισμού του Νετανιάχου κάλεσαν το Ισραήλ να αγνοήσει τη συμφωνία, λέγοντας ότι δεν ήταν μέρος των διαπραγματεύσεων.
Ο εκπρόσωπος του ιρανικού Υπουργείου Εξωτερικών, Εσμαΐλ Μπαγαΐ, επέμεινε ότι οι ΗΠΑ πρέπει να διασφαλίσουν ότι το Ισραήλ θα τηρήσει την εκεχειρία, προειδοποιώντας ότι όλη η συμφωνία εξαρτάται από την εφαρμογή της στον Λίβανο.
«Πολύ, πολύ, εύθραυστη»
Ο Gideon Levy, αρθρογράφος της ισραηλινής εφημερίδας Haaretz, προειδοποίησε ότι ο Λίβανος μπορεί να γίνει η μεγαλύτερη πρόκληση για τη συμφωνία.
«Είναι πολύ, πολύ εύθραυστη», είπε στο Al Jazeera. «Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της συμφωνίας με το Ιράν είναι η κατάσταση στον Λίβανο, επειδή οι Ιρανοί κατάφεραν να δημιουργήσουν μια πλήρη διασύνδεση μεταξύ Λιβάνου και συμφωνίας, και τώρα πραγματικά δεν βλέπω πώς θα λειτουργήσει, επειδή το Ισραήλ εξακολουθεί να βρίσκεται στον Λίβανο, δεν έχει καμία πρόθεση να αποσυρθεί και, όσο οι δυνάμεις παραμένουν εκεί, δεν θα υπάρξει “πλήρης κατάπαυση του πυρός”».
Χαρακτήρισε τις επιθέσεις της Κυριακής στα νότια προάστια της Βηρυτού ως «γελοίες, παιδικές επιθέσεις», προσθέτοντας: «Είναι πολύ σαφές ότι το Ισραήλ έχασε μόνο σε αυτό το παιχνίδι».
Ο Levy είπε στο Al Jazeera ότι η συμφωνία θεωρείται ευρέως στη χώρα, ως «η ήττα του Ισραήλ και η προσωπική ήττα του Νετανιάχου».
«Το Ιράν ήταν το έργο ζωής του Νετανιάχου», είπε, υποστηρίζοντας ότι το Ισραήλ «αποκλείστηκε πλήρως από τις διαπραγματεύσεις» και έμεινε να προσπαθεί να επηρεάσει τις εξελίξεις από το περιθώριο.
Πρώτες αναφορές δείχνουν επίσης ότι στη συμφωνία, δεν υπάρχει καμία αναφορά στον αφοπλισμό της Χεζμπολάχ, έναν από τους δηλωμένους στρατηγικούς στόχους του Ισραήλ, ενώ οι προσπάθειες να διαχωριστεί η σύγκρουση στον Λίβανο από τη γενικότερη αντιπαράθεση με το Ιράν φαίνεται επίσης να μην έχουν επιτύχει.
