Ο Στέφανος Μάνος, ο οποίος έφυγε από τη ζωή σήμερα σε ηλικία 87 ετών, υπήρξε μια από τις πιο σταθερές φωνές της δημόσιας ζωής. Μέσα από τα άρθρα και τις συνεντεύξεις του στην «Καθημερινή» σχολίαζε με ευθύτητα την πολιτική, την οικονομία, τη λειτουργία του κράτους, την Παιδεία, το περιβάλλον, τις υποδομές, την ενέργεια και συνολικά τις μεγάλες προκλήσεις της χώρας. Δεν δίσταζε να ασκεί κριτική σε κυβερνήσεις, κόμματα και πρόσωπα, ακόμη και στον δικό του πολιτικό χώρο. Κοινός παρονομαστής των παρεμβάσεών του ήταν η πίστη στον ορθολογισμό, στις μεταρρυθμίσεις, στην αξιοκρατία και στη μακροπρόθεσμη σκέψη.
Η πλούσια διαδρομή του
Ο Στέφανος Μάνος είχε μια μακρά πολιτική διαδρομή που εκτεινόταν σε περισσότερες από τρεις δεκαετίες, όπου, μεταξύ άλλων, διετέλεσε υπουργός Περιβάλλοντος, καθώς και Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, ενώ υπήρξε ιδρυτής των Φιλελευθέρων και συνιδρυτής της «Δράσης». Ηταν παντρεμένος και πατέρας πέντε παιδιών.
Γεννήθηκε στην Αθήνα τον Δεκέμβριο του 1939, σπούδασε μηχανολόγος μηχανικός με ειδίκευση στην αεροδυναμική στο Πολυτεχνείο της Ζυρίχης και στη συνέχεια απέκτησε MBA από το Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ. Με την πολιτική ασχολήθηκε το 1977 όταν εξελέγη βουλευτής Β’ Αθηνών με τη Νέα Δημοκρατία στις εκλογές του ίδιου έτους και ανέλαβε υφυπουργός Δημοσίων Εργων στην κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Τα επόμενα χρόνια πέρασε από σειρά κυβερνητικών θέσεων, ενώ στην κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη διετέλεσε υπουργός Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Εργων, καθώς και Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών.
Το 1998 διεγράφη από τη Ν.Δ. και τον Απρίλιο του 1999 ίδρυσε το κόμμα των Φιλελευθέρων, με έμβλημα τον ταύρο, που στις ευρωεκλογές του ίδιου έτους έλαβε 1,62%. Στις εκλογές του 2000 συνεργάστηκε με τη Ν.Δ. ενώ στις εκλογές του 2004 συνεργάστηκε με το ΠΑΣΟΚ.
Ο Στέφανος Μάνος συνέδεσε το όνομά του με παρεμβάσεις στην πολεοδομία, στο περιβάλλον και στην καθημερινότητα των πόλεων. Επί των ημερών του προώθησε την προστασία εκατοντάδων παραδοσιακών οικισμών, ενώ καθιερώθηκαν αυστηρότεροι περιβαλλοντικοί κανόνες και πρόστιμα για βιομηχανίες που προκαλούσαν ρύπανση.
Χαρακτηριστική θεωρείται η παρέμβασή του για την Πλάκα, όπου προώθησε την πεζοδρόμηση και την απομάκρυνση των νυχτερινών κέντρων. Επίσης, επί της θητείας του έγιναν πεζοδρομήσεις στην Αθήνα και προωθήθηκαν οι λεωφορειολωρίδες. Ο Στέφανος Μάνος είχε τιμηθεί από τη Γαλλική Δημοκρατία με τον τίτλο του Ιππότη της Λεγεώνος της Τιμής.
Η Ν.Δ., ο φιλελευθερισμός και οι χαμένες ευκαιρίες
Σε συνέντευξή του στην «Κ» με αφορμή τα 50 χρόνια της Νέας Δημοκρατίας, ο Στέφανος Μάνος είχε ασκήσει αυστηρή κριτική στην παράταξη με την οποία συνδέθηκε για μεγάλο μέρος της πολιτικής του διαδρομής, παρότι αποχώρησε από αυτήν το 1998.
Αναφερόμενος στους Κωνσταντίνο Καραμανλή και Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, θυμόταν ότι ο πρώτος του είχε προσφέρει σημαντική ελευθερία κινήσεων, με βασικό κριτήριο, όπως έλεγε, «τι είναι καλό για την Ελλάδα».
Ως υπουργός ΠΕΧΩΔΕ επί κυβέρνησης Μητσοτάκη, ο Μάνος συνέδεσε το όνομά του με την εκκίνηση μεγάλων έργων, όπως το μετρό, η Αττική Οδός, το νέο αεροδρόμιο και η γέφυρα Ρίου-Αντιρρίου.
Για την προσφορά της Ν.Δ. δήλωνε χαρακτηριστικά ότι κυριότερο επίτευγμά της ήταν πως «διατηρείται εν ζωή», προσθέτοντας ωστόσο ότι παραμένει το μοναδικό συγκροτημένο κόμμα, χωρίς όμως να είναι εκείνο που ο ίδιος θα ήθελε.
Ο αυστηρός απολογισμός για τη Μεταπολίτευση
Σε άρθρο του στην «Καθημερινή» τον Μάρτιο του 2024, ο Στέφανος Μάνος είχε προχωρήσει σε έναν ιδιαίτερα αυστηρό απολογισμό των 50 χρόνων της Μεταπολίτευσης, εξηγώντας γιατί, όπως έγραφε, εξακολουθούσε «να μην είναι ευχαριστημένος».
Ανατρέχοντας στην πρώτη του εμπλοκή με την πολιτική μετά την πτώση της δικτατορίας, ο Μάνος υπογράμμιζε ότι η Ελλάδα, παρά την εδραίωση της δημοκρατίας και τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, δεν αξιοποίησε τις δυνατότητές της. Εστίαζε κυρίως στην οικονομία, συγκρίνοντας την πορεία της χώρας με εκείνη της Ιρλανδίας και καταλογίζοντας ευθύνες σε κυβερνήσεις που, κατά την άποψή του, έθεσαν συντεχνιακά και κομματικά συμφέροντα πάνω από την ανάπτυξη.
Ιδιαίτερα επικριτικός ήταν και για την Παιδεία, αναφερόμενος στις χαμηλές επιδόσεις των μαθητών, στους «αιώνιους» φοιτητές, στις καταλήψεις και στην αδυναμία εφαρμογής των νόμων στα πανεπιστήμια.
«Ο Κώστας Σημίτης υπήρξε υπόδειγμα πρωθυπουργού»
Με αφορμή τον θάνατο του Κώστα Σημίτη, τον Ιανουάριο του 2025, ο Στέφανος Μάνος είχε καταθέσει στην «Καθημερινή» τη δική του αποτίμηση για τον πρώην πρωθυπουργό, με τον οποίο, όπως έγραφε, διαφωνούσε σε πολλά αλλά αναγνώριζε σημαντικές επιλογές και επιτεύγματα.
Ο Μάνος χαρακτήριζε τον Σημίτη «πολιτισμένο αστό» και θυμόταν με ικανοποίηση την επικράτησή του στην ηγεσία του ΠΑΣΟΚ, θεωρώντας τη νίκη του ορθολογισμού. Επέκρινε, ωστόσο, την υποχώρησή του στο Ασφαλιστικό απέναντι στις κομματικές αντιδράσεις, καθώς και συνολικά την οικονομική πολιτική της περιόδου.
Αντίθετα, αποτιμούσε θετικά την εξωτερική πολιτική του, υπογραμμίζοντας την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας, την ένταξη της Ελλάδας στην ΟΝΕ και τη ζώνη του ευρώ, την είσοδο της Κύπρου στην Ε.Ε. και τις αποφάσεις του Ελσίνκι για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Θετικά αναφερόταν επίσης στη σύγκρουση με την Εκκλησία για τις ταυτότητες και στην ολοκλήρωση μεγάλων έργων υποδομής.
Παρά τις σοβαρές διαφωνίες τους, ο Μάνος κατέληγε ότι ο Σημίτης «υπήρξε υπόδειγμα πρωθυπουργού», επιμένοντας πάντως ότι μπορούσε να είχε προχωρήσει σε περισσότερες και βαθύτερες μεταρρυθμίσεις.
Η πρόταση για τη λειψυδρία
Σε άρθρο του στην «Καθημερινή» το 2023, ο Στέφανος Μάνος είχε προτείνει ένα ολοκληρωμένο σχέδιο για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας στα νησιά του Αιγαίου, βασισμένο στον συνδυασμό αφαλάτωσης και ΑΠΕ.
Υποστήριζε ότι ο ήλιος, οι ισχυροί άνεμοι και το θαλασσινό νερό αποτελούν φυσικούς πόρους που τα νησιά μπορούν να αξιοποιήσουν, περιορίζοντας παράλληλα την εξάρτησή τους από ακριβές εισαγόμενες πηγές ενέργειας. Μεγάλες μονάδες αφαλάτωσης, τροφοδοτούμενες από ανεμογεννήτριες και φωτοβολταϊκά, θα μπορούσαν, κατά τον ίδιο, να εξασφαλίσουν επαρκές νερό τόσο για τους κατοίκους και τον τουρισμό όσο και για τις καλλιέργειες και την κτηνοτροφία.
Ο Μάνος πρότεινε να καταρτιστεί για κάθε νησί των Κυκλάδων δεκαετές σχέδιο ενεργειακών και υδατικών αναγκών, με τη δημιουργία ειδικής κρατικής υπηρεσίας που θα αναλάβει τις απαιτούμενες μελέτες και τον σχεδιασμό.
«Σε 20 χρόνια θα μετανιώσουμε πικρά για την εκτός σχεδίου δόμηση»
Ο Στέφανος Μάνος είχε ταχθεί κατηγορηματικά κατά οποιασδήποτε διευκόλυνσης της εκτός σχεδίου δόμησης, προειδοποιώντας ότι οι συνέπειες τέτοιων αποφάσεων γίνονται ορατές έπειτα από δεκαετίες και συχνά είναι μη αναστρέψιμες.
Με αφορμή νομοθετική πρωτοβουλία του υπουργείου Περιβάλλοντος, υποστήριζε ότι η επέκταση της δυνατότητας δόμησης εκτός σχεδίου εξυπηρετούσε κυρίως προεκλογικές σκοπιμότητες και ιδιωτικά συμφέροντα, εις βάρος του πολεοδομικού σχεδιασμού και του περιβάλλοντος. Ιδιαίτερη έμφαση έδινε στα νησιά, όπου, όπως σημείωνε, η πίεση για οικοδόμηση είναι πλέον κατά κύριο λόγο κερδοσκοπική.
Ο Μάνος υπενθύμιζε ότι ήδη από το 1923 η ελληνική νομοθεσία προέβλεπε ανάπτυξη των οικισμών βάσει σχεδίου, όμως πελατειακές πρακτικές και συνεχείς εξαιρέσεις οδήγησαν σε αυθαίρετη και άναρχη δόμηση, με δρόμους χωρίς σχεδιασμό και έλλειψη κοινόχρηστων χώρων.
Αρθρα του Στέφανου Μάνου στην «Κ»
