Η πρόσφατη ταινία «The Great Ambition» (2024) για τη ζωή του Ιταλού κομμουνιστή ηγέτη Ενρίκο Μπερλινγκουέρ επανέφερε στο προσκήνιο τις συζητήσεις γύρω από τις μυστικές επιχειρήσεις των υπηρεσιών του ανατολικού μπλοκ κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Στην περίπτωση του Μπερλινγκουέρ, οι υποψίες για απόπειρα δολοφονίας από βουλγαρικές και σοβιετικές υπηρεσίες παραμένουν αντικείμενο ιστορικής διαμάχης. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις στις οποίες οι σχετικές συζητήσεις δεν στηρίζονται μόνο σε υποθέσεις ή μεταγενέστερες μαρτυρίες, αλλά σε αρχειακά τεκμήρια.
Το 1968, ένα χρόνο μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου, οι βουλγαρικές μυστικές υπηρεσίες πρότειναν στη σοβιετική KGB ένα σχέδιο δολοφονίας του Κωνσταντίνου Καραμανλή με παγιδευμένο βιβλίο. Το σχέδιο δεν υλοποιήθηκε ποτέ. Ωστόσο, η ίδια η ύπαρξή του, καταγεγραμμένη σε αποχαρακτηρισμένα βουλγαρικά αρχεία, φωτίζει τόσο τις μεθόδους των υπηρεσιών του Συμφώνου της Βαρσοβίας όσο και τη σημασία που απέδιδαν στον Ελληνα πολιτικό.
Η προέλευση
Η πληροφορία προέρχεται από έγγραφα της βουλγαρικής Κρατικής Ασφάλειας (DS), τα οποία έχουν δημοσιευθεί τα τελευταία χρόνια από την Επιτροπή Φακέλων, τον επίσημο φορέα που δημιουργήθηκε το 2006 για τη συλλογή, διατήρηση και δημοσιοποίηση των αρχείων της DS. Από το 2009 η Επιτροπή έχει εκδώσει δεκάδες τόμους αποχαρακτηρισμένων εγγράφων, μεταξύ των οποίων και υλικό που αφορά επιχειρήσεις «ενεργών μέτρων» κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τόμος 55, ο οποίος περιλαμβάνει προτάσεις για τέτοιου είδους ενέργειες την περίοδο 1944-1991. Σε άκρως απόρρητο έγγραφο με ημερομηνία 12 Μαρτίου 1968, η DS κατέθεσε στην KGB ένα σύνολο σχεδίων «ενεργών μέτρων». Ο στόχος των προτάσεων ήταν η αποσταθεροποίηση της εσωτερικής πολιτικής κατάστασης στην Ελλάδα, αλλά και των σχέσεων Ελλάδας – Τουρκίας, Ελλάδας – ΗΠΑ, Τουρκίας – ΗΠΑ και Τουρκίας – Δυτικής Γερμανίας.
Η χρονική συγκυρία έχει ιδιαίτερη σημασία. Λίγους μόλις μήνες νωρίτερα, ο Γιούρι Β. Αντρόποφ είχε αναλάβει την ηγεσία της KGB και είχε διακηρύξει την πρόθεσή του να αναβαθμίσει τις λεγόμενες «ειδικές δράσεις» ως εργαλείο της σοβιετικής εξωτερικής πολιτικής. Η Ελλάδα βρισκόταν ήδη στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος της Μόσχας μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου. Το ΚΚΕ, ήδη παράνομο, είχε υποστεί νέο πλήγμα και η επαφή της ηγεσίας του με τη Σοβιετική Ενωση είχε διαταραχθεί. Τον Ιούλιο του 1967 η Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΣΕ ανέθεσε στην KGB να αποκαταστήσει τις επαφές με τους Ελληνες κομμουνιστές και να παράσχει πολιτική και υλική υποστήριξη.
Ηθελαν προβοκάτσιες – Παρά τις κατά καιρούς προσπάθειες συνεννόησης μεταξύ Αθήνας και Αγκυρας, η DS εκτιμούσε ότι υπήρχε πρόσφορο έδαφος για προβοκάτσιες, οι οποίες θα μπορούσαν να οξύνουν τα ανθελληνικά και αντιτουρκικά αντανακλαστικά στις δύο κοινωνίες.
Οι σοβιετικοί σχεδιασμοί εκείνης της περιόδου δεν περιορίζονταν στη συλλογή πληροφοριών. Αρχειακό υλικό που έγινε γνωστό μετά τη δημοσίευση του Αρχείου Μιτρόχιν (του πρώην ανώτατου αρχειονόμου της KGB, ο οποίος αυτομόλησε στη Μεγάλη Βρετανία) αποδεικνύει ότι η KGB εξέταζε ακόμη και σενάρια δημιουργίας δικτύων δολιοφθοράς και πληροφοριών στο ελληνικό έδαφος, τα οποία θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν σε περίπτωση σοβαρής πολιτικής κρίσης ή εξέγερσης κατά του καθεστώτος. Παρ’ όλα αυτά, η Μόσχα παρέμενε επιφυλακτική. Η Ελλάδα ήταν μέλος του ΝΑΤΟ και οι επιχειρησιακές δυνατότητες της KGB δεν ήταν απεριόριστες. Eτσι, παρά τη ρητορική περί υποστήριξης των «προοδευτικών δυνάμεων», οι Σοβιετικοί απέφευγαν ενέργειες που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε πιθανή κρίση.
Επιχειρήσεις αποσταθεροποίησης
Υπό αυτό το πρίσμα, αποκτούν ιδιαίτερο ενδιαφέρον οι προτάσεις της βουλγαρικής DS. Σε αντίθεση με την επιφυλακτικότητα της Μόσχας, οι Βούλγαροι αξιωματούχοι εμφανίζονταν περισσότερο πρόθυμοι να εισηγηθούν τολμηρές επιχειρήσεις αποσταθεροποίησης. Το έγγραφο του Μαρτίου 1968 περιλαμβάνει σειρά σχεδίων που στόχευαν όχι μόνο την Ελλάδα, αλλά συνολικά τη νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ.
Το σκεπτικό ήταν σαφές: η εκμετάλλευση υπαρκτών εντάσεων, ιδίως γύρω από το Κυπριακό, και η ενίσχυση αμοιβαίας καχυποψίας μεταξύ των συμμάχων της Δύσης. Παρά τις κατά καιρούς προσπάθειες συνεννόησης μεταξύ Αθήνας και Αγκυρας, η DS εκτιμούσε ότι υπήρχε πρόσφορο έδαφος για προβοκάτσιες, οι οποίες θα μπορούσαν να οξύνουν τα ανθελληνικά και αντιτουρκικά αντανακλαστικά στις δύο κοινωνίες.
Οι προτάσεις που περιλαμβάνονταν στο έγγραφο αποκαλύπτουν τη λογική αυτών των «ενεργών μέτρων». Η DS εισηγήθηκε επιχειρήσεις εναντίον συμβολικών στόχων στην Ελλάδα και την Τουρκία, οι οποίες θα μπορούσαν να αποδοθούν στην άλλη πλευρά και να οξύνουν τις διμερείς σχέσεις. Μεταξύ άλλων αναπτύχθηκε το σχέδιο «HIKS», δηλαδή η τοποθέτηση εκρηκτικού μηχανισμού στο τουρκικό προξενείο της Θεσσαλονίκης, όπου στεγάζεται το σπίτι-μουσείο του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, η πυρπόληση της ιστορικής κεντρικής πύλης του Οικουμενικού Πατριαρχείου στην Κωνσταντινούπολη, καθώς και αντίστοιχες επιθέσεις εναντίον μουσουλμανικών τεμενών στη Θράκη. Κοινός παρονομαστής των σχεδίων ήταν η δημιουργία της εντύπωσης ότι επρόκειτο για ενέργειες εθνικιστικών κύκλων της άλλης χώρας, με στόχο την επιδείνωση του ήδη εύθραυστου ελληνοτουρκικού κλίματος.
Με σφραγίδα Αγγλίας -«Το γεγονός ότι το δέμα θα ερχόταν από την Αγγλία και θα περιείχε ένα βιβλίο, θα μείωνε την πιθανότητα να κινηθούν υποψίες (…). Είναι (επίσης) πιθανό ότι το δέμα θα ανοιχτεί από γραμματέα ή συγγενή του Καραμανλή», αναφερόταν στο έγγραφο της DS.
Σε αυτό το πλαίσιο εντασσόταν και η πρόταση για δολοφονική επίθεση κατά του Καραμανλή. Το σχέδιο προέβλεπε την αποστολή ταχυδρομικού δέματος από τη Βρετανία, το οποίο θα περιείχε ένα βιβλίο παγιδευμένο με εκρηκτικό μηχανισμό. Η επιλογή του βιβλίου και της χώρας αποστολής δεν ήταν τυχαία. Σύμφωνα με το έγγραφο, θα μείωνε τις υποψίες και θα αύξανε τις πιθανότητες να ανοιχτεί το δέμα χωρίς έλεγχο. Oπως σημειώνεται χαρακτηριστικά στο έγγραφο:
«Ο πρώην πρωθυπουργός της Ελλάδας ζει στο Παρίσι. Εκεί, εμπλέκεται σε πολιτικές δραστηριότητες που είναι ανεπιθύμητες για τη στρατιωτική χούντα που κυβερνά την Ελλάδα. Μια απόπειρα δολοφονίας του Καραμανλή θα ενέτεινε τις αντιφάσεις μεταξύ των δύο πιο αντιδραστικών πολιτικών ομάδων στην Ελλάδα. Αυτό θα μπορούσε να γίνει στέλνοντας στον Καραμανλή ένα δέμα ταχυδρομικώς που θα περιείχε ένα βιβλίο από την Αγγλία (…). Το γεγονός ότι το δέμα θα ερχόταν από την Αγγλία και θα περιείχε ένα βιβλίο, θα μείωνε την πιθανότητα να κινηθούν υποψίες (…). Είναι (επίσης) πιθανό ότι το δέμα θα ανοιχτεί από τον γραμματέα και συγγενή του Καραμανλή».
Η «απειλή»
Προφανώς, για την DS, ο Καραμανλής αποτελούσε κρίσιμο πολιτικό κεφάλαιο. Η πιθανότητα επιστροφής του ως επικεφαλής μιας ενωμένης, φιλοδυτικής αντιπολίτευσης (η λεγόμενη «Λύση Καραμανλή») τον καθιστούσε παράγοντα σταθεροποίησης για την Ελλάδα και για τη δυτική συμμαχία και ως εκ τούτου σοβαρή απειλή για το δικτατορικό καθεστώς. Hδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1960, το όνομά του συζητούνταν σε διπλωματικούς και πολιτικούς κύκλους ως πιθανή διέξοδος από το αδιέξοδο της δικτατορίας.
Ακριβώς αυτή η δυναμική εξηγεί και τη λογική πίσω από το σχέδιο. Μια δολοφονική επίθεση θα μπορούσε να αποδοθεί στη χούντα ή σε δυτικούς κύκλους, εντείνοντας τις εσωτερικές αντιθέσεις στην Ελλάδα και πλήττοντας την εικόνα του ΝΑΤΟ. Ακόμη και ένα αποτυχημένο χτύπημα θα αρκούσε για να τροφοδοτήσει σενάρια, καχυποψία ή και πολιτική αστάθεια.
Τελικά, η KGB απέρριψε συνολικά τις προτάσεις της βουλγαρικής πλευράς. Η χρονική συγκυρία δεν ήταν τυχαία. Την ίδια περίοδο η σοβιετική ηγεσία προετοιμαζόταν για την εισβολή στην Τσεχοσλοβακία και την καταστολή της Ανοιξης της Πράγας. Υπό αυτές τις συνθήκες, η ανάληψη πρόσθετων ρίσκων απέναντι σε χώρες-μέλη του ΝΑΤΟ θεωρήθηκε πιθανότατα υπερβολικά επικίνδυνη.
Η σημασία του συγκεκριμένου εγγράφου υπερβαίνει το ίδιο το σχέδιο. Αναδεικνύει το εύρος και τη σκληρότητα των «ενεργών μέτρων» που εξετάζονταν στο πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου. Ταυτόχρονα, επιβεβαιώνει ότι ο Καραμανλής αντιμετωπιζόταν από την «άλλη πλευρά» ως ηγέτης, ικανός να επηρεάσει καθοριστικά την πορεία της Ελλάδας.
Τα αποχαρακτηρισμένα αρχεία της DS αποτελούν, εν τέλει, πολύτιμη πηγή για την κατανόηση αυτής της λιγότερο ορατής διάστασης του Ψυχρού Πολέμου. Μέσα από τέτοια τεκμήρια δεν φωτίζονται μόνο τα σχέδια που υλοποιήθηκαν, αλλά και εκείνα που απορρίφθηκαν, αποκαλύπτοντας τις προθέσεις, τις εκτιμήσεις και τα όρια δράσης των μυστικών υπηρεσιών της εποχής.
*Ο κ. Αργύριος Τασούλας είναι εντεταλμένος διδάσκων στο Τμήμα Ρωσικής Γλώσσας και Φιλολογίας και Σλαβικών Σπουδών του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Το παρόν κείμενο αποτελεί μέρος μεγαλύτερης μελέτης για τις εκτιμήσεις των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών για τη χούντα, η οποία θα δημοσιευθεί στο Journal of Cold War Studies.
