Γιατί εξακολουθούν να υπάρχουν τα Ηνωμένα Έθνη; Το ερώτημα είναι επίκαιρο, καθώς βρίσκεται σε εξέλιξη η διαδικασία εκλογής τού επόμενου γενικού γραμματέα του ΟΗΕ, πριν ο σημερινός, Αντόνιο Γκουτέρες, ο οποίος έχει διανύσει δύο θητείες, αποχωρήσει από το αξίωμα στο τέλος του έτους. Μέχρι σήμερα, έχουν δηλώσει υποψηφιότητα επτά άτομα. Όποιος και αν κερδίσει, όμως, θα βρει τον κόσμο σε μια κατάσταση που θυμίζει έντονα μαφία.
Οι πρόεδροι Ντόναλντ Τραμπ και Βλαντίμιρ Πούτιν ακούγονται σαν αφεντικά της μαφίας, όταν απειλούν να τιμωρήσουν χώρες που δεν δείχνουν σεβασμό, σημειώνεται χαρακτηριστικά σε ανάλυση του Economist – κάτι που έχουμε βιώσει, εξάλλου, τα τελευταία χρόνια, ειδικά σε ό,τι αφορά στον Τραμπ, παρότι οι δημοκρατικές ευαισθησίες της «Δύσης» αρχίζουν και σταματούν στη Μόσχα.
Η εκβίαση αποτελεί πλέον εργαλείο εξωτερικής πολιτικής, καθώς τα στρατηγικά σημεία δημιουργούν μηχανισμούς εκβιασμού για προστασία. Όταν το Ιράν επιδιώκει παραχωρήσεις από γείτονες και αντιπάλους κλείνοντας τα Στενά του Ορμούζ, ή όταν οι ΗΠΑ και η Κίνα επιδιώκουν να κερδίσουν εμπορικούς πολέμους ελέγχοντας τις πωλήσεις πολύτιμων τεχνολογιών και πρώτων υλών, ενεργούν σαν εκβιαστές.
Δυστυχώς για τον ΟΗΕ, οι χώρες που είναι και οι πιο ενοχλητικοί τραμπούκοι του κόσμου – οι ΗΠΑ, η Κίνα και η Ρωσία – διαθέτουν η καθεμία δικαίωμα βέτο επί των ενεργειών του Οργανισμού και των κορυφαίων διορισμών, ως μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας. Δύο μεσαίες δυνάμεις με οικονομικά προβλήματα, η Βρετανία και η Γαλλία, είναι επίσης μέλη της ομάδας των πέντε μόνιμων μελών, ή P5. Οι Βρετανοί και οι Γάλλοι προσπαθούν όμως να μην ασκούν το βέτο τους. Από τη μία, ανησυχούν μήπως ο ΟΗΕ παραλύσει από τις διαμάχες των μεγάλων δυνάμεων. Από την άλλη, γνωρίζουν ότι η θέση τους στο P5 αποτελεί κληρονομιά της παλαιότερης σημασίας τους, και πως άλλοι θα τους είχαν καθαιρέσει αν μπορούσαν.
Συνεργασία με τους τραμπούκους
Χάρη στα δικαιώματα βέτο των P5, οι υποψήφιοι για τη θέση του γενικού γραμματέα βρίσκονται μπροστά σε ένα δίλημμα. Τα περισσότερα από τα 193 μέλη του ΟΗΕ δυσανασχετούν με την ανοιχτά μαφιόζικη στροφή που έχει πάρει ο κόσμος – ακόμη και αν πολλές κυβερνήσεις πάντα υποψιάζονταν ότι η πραγματική παγκόσμια αξία ήταν το δίκιο του ισχυρού. Μια σιωπηλή πλειοψηφία χωρών θέλει κάποιον να υπερασπιστεί τους βασικούς κανόνες του Χάρτη του ΟΗΕ, με τις απαγορεύσεις του για επιθετικούς πολέμους, εισβολές και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Όμως κανείς δεν μπορεί να γίνει γενικός γραμματέας μπροστά στο βέτο ενός μέλους του P5.
Η κυβέρνηση Τραμπ δεν θα ανεχθεί δημόσια κριτική για τις προσπάθειες επέκτασης της επιρροής στο πλαίσιο της πολιτικής «America First» στη Βενεζουέλα, τις απειλές κατά της Γροιλανδίας ή τις νομικά αμφισβητήσιμες επιθέσεις εναντίον Ιρανών αμάχων. Η Ρωσία του Πούτιν δεν επιθυμεί έναν γενικό γραμματέα που καταδικάζει τις παραβιάσεις του νόμου εκ μέρους της και, μάλιστα, απεχθάνεται τον Γκουτέρες επειδή επέκρινε την εισβολή στην Ουκρανία. Η Κίνα αναμένει από τον ΟΗΕ να την επαινεί ως κινητήρια δύναμη της οικονομικής ανάπτυξης, και όχι να της θέτει αδιάκριτες ερωτήσεις σχετικά με την καταστολή ή με την επιβολή των εδαφικών της διεκδικήσεων στην περιοχή επιρροής της.
Αυτό σημαίνει συνεργασία με τους τραμπούκους. Η παγκόσμια τάξη μπορεί να μοιάζει με το Σικάγο της δεκαετίας του 1920, αλλά κανένα όργανο του ΟΗΕ δεν διαθέτει την ίδια επιρροή με το ομοσπονδιακό δικαστήριο που καταδίκασε τον Αλ Καπόνε για φοροδιαφυγή, παρακάμπτοντας τις λεγεώνες των τοπικών αστυνομικών, δικαστών και πολιτικών που ήταν στο μισθολόγιο του λαθρέμπορου. Στην καλύτερη περίπτωση, ο επόμενος επικεφαλής του ΟΗΕ θα μοιάζει με τον μεταρρυθμιστή δήμαρχο ή τον αρχηγό της αστυνομίας μιας μητρόπολης που μαστίζεται από γκάνγκστερ.
Όποιος και αν κερδίσει, πρέπει να αναλάβει τα καθήκοντά του με την ευλογία σκληρών παραγόντων του παρασκηνίου και, στη συνέχεια, να αξιοποιήσει με κάποιο τρόπο τη θέση του για να κάνει το καλό. Ένας ειδικός για τον ΟΗΕ, ο Ρίτσαρντ Γκόουαν της International Crisis Group, περιγράφει μια διάκριση που κάνουν οι γνώστες της κατάστασης στη Νέα Υόρκη, μεταξύ ενός γενικού γραμματέα που ξέρει πώς να πλοηγηθεί στην πολιτική των μεγάλων δυνάμεων και ενός που εκτελεί τις εντολές των πέντε μόνιμων μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Σύμφωνα με μια άτυπη παράδοση, είναι η σειρά της Λατινικής Αμερικής να ορίσει γενικό γραμματέα, και αρκετές χώρες έχουν δηλώσει ότι θα ήθελαν να δουν μια γυναίκα στη θέση αυτή. Η πρώην πρόεδρος της Χιλής, Μισέλ Μπατσελέτ, είναι υποψήφια. Ωστόσο, οι φήμες στα κεντρικά γραφεία του ΟΗΕ λένε ότι δεν έχει καμία ελπίδα. Η κυβέρνηση Τραμπ θεωρεί την Μπατσελέτ υπερβολικά εχθρική απέναντι στους αμερικανικούς νόμους για την άμβλωση και όχι αρκετά αυστηρή όσον αφορά στα ανθρώπινα δικαιώματα στην Κίνα. Στις 30 Ιουλίου, πραγματοποιήθηκε η πρώτη δοκιμαστική ψηφοφορία μεταξύ των 15 χωρών που συμμετέχουν στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Τρεις άλλοι υποψήφιοι αναδείχθηκαν ως φαβορί.
Σε συνεντεύξεις και προεκλογικές εκστρατείες τους τελευταίους μήνες, δύο από τους πιο ενδιαφέροντες, η Ρεμπέκα Γκρίνσπαν, πρώην αντιπρόεδρος της Κόστα Ρίκα και επικεφαλής του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών για το Εμπόριο και την Ανάπτυξη (UNCTAD), και ο Ραφαέλ Γκρόσι, ο Αργεντινός επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας, του πυρηνικού εποπτικού οργάνου του ΟΗΕ, παρουσίασαν εντυπωσιακά ρεαλιστικές και πρακτικές οπτικές για το αξίωμα.
Η Γκρίνσπαν, η οποία θα είναι η πρώτη γυναίκα γενική γραμματέας, επισημαίνει τον ρόλο της στην πρωτοβουλία για τα σιτηρά της Μαύρης Θάλασσας, μια συμφωνία του 2022 για την απελευθέρωση των εξαγωγών τροφίμων που είχαν παγιδευτεί λόγω του πολέμου της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, ανακουφίζοντας έτσι την παγκόσμια κρίση των τιμών. Αυτό ήταν ένα παράδειγμα του πώς να κάνεις καλές πράξεις σε έναν κακό κόσμο. Ο Πούτιν πείστηκε να επιτρέψει στην Ουκρανία να εξάγει σιτηρά, σε αντάλλαγμα για τη βοήθεια του ΟΗΕ στις ρωσικές εξαγωγές τροφίμων και λιπασμάτων, αν και αργότερα αποσύρθηκε από τη συμφωνία.
Ο Γκρόσι μιλά για «την επιστροφή της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων». Η λύση που προτείνει συνίσταται στην εξεύρεση πολιτικού χώρου μεταξύ των αντιμαχόμενων πλευρών και στην επίτευξη συμβιβασμών που οι ηγέτες ενδέχεται να επιθυμούν να κάνουν. Το ισχυρό του «χαρτί» είναι ο πυρηνικός σταθμός της Ζαπορίζια στην Ουκρανία που βρίσκεται υπό ρωσική κατοχή, όπου έπεισε τις αντιμαχόμενες πλευρές να επιτρέψουν την πρόσβαση στους επιθεωρητές του ΟΗΕ. Ορισμένοι βετεράνοι του Οργανισμού, πάντως, δεν εμπιστεύονται τον Γκρόσι. Ανησυχούν για τις υποσχέσεις που φοβούνται ότι μπορεί να δώσει προκειμένου να εξασφαλίσει την εύνοια της κυβέρνησης Τραμπ, διατηρώντας παράλληλα καλές σχέσεις με την Ρωσία.
Ο Έλιοτ Νες (που απάλλαξε το Σικάγο από τον Αλ Καπόνε) δεν θα σώσει την κατάσταση
Παρότι έχει τα μειονεκτήματά του, πάντως, ο ΟΗΕ εξακολουθεί να υπάρχει επειδή μπορεί να είναι χρήσιμος. Αποτελεί ένα σπάνιο φόρουμ όπου αξιωματούχοι από τις ΗΠΑ, την Ρωσία και την Κίνα εξακολουθούν να συναντώνται καθημερινά.
Κυβερνήσεις, τόσο τρομακτικές όσο και καλοπροαίρετες, πρέπει να συνεργαστούν για την αντιμετώπιση παγκόσμιων πληγών, από τις πανδημίες έως την κλιματική αλλαγή. Ο ΟΗΕ έχει τη δυνατότητα να τις συγκεντρώσει. Δεν μπορεί να λύσει όλα τα προβλήματα, αλλά παρέχει μοναδική νομιμοποίηση στις συμφωνίες που συνάπτουν οι εθνικές κυβερνήσεις, βοηθώντας τις να τηρηθούν.
Σε καιρούς πολέμου, ο Οργανισμός μπορεί να συμβάλει στη διαμεσολάβηση για εκεχειρίες και ανακωχές. Το Συμβούλιο Ασφαλείας μπορεί να αποστείλει ειρηνευτικές δυνάμεις για την παρακολούθησή τους.
Προσοχή όμως στην «ειρήνη των γκάνγκστερ», που επιτυγχάνεται με την καταπάτηση των αδύναμων. Μετά από χρόνια αιματηρών πολέμων μεταξύ συμμοριών, ο Αλ Καπόνε κάποτε κάλεσε το Σικάγο να του αναγνωρίσει «την ειρήνη που επικρατεί πλέον στον κόσμο του οργανωμένου εγκλήματος». Μια ειρήνη τύπου Καπόνε στην Ουκρανία ή στη Γάζα θα ήταν υπερβολικά δαπανηρή. Αλλά ούτε οι ισχυροί μπορούν να αγνοηθούν. Σε έναν κόσμο όπου επικρατεί το δίκιο του ισχυρού, αυτή μπορεί να είναι η καλύτερη ελπίδα του ΟΗΕ: να ωθήσει τους ισχυρούς να πράξουν το σωστό.
