Δευτέρα πρωί έλεγχα τα email μου. Ανάμεσα σε ενημερώσεις, προτάσεις και μικρές εκκρεμότητες της ημέρας, είδα ένα μήνυμα από την Τζίνα Ζόμπολα. Έγραφε για μια κοινότητα πένθους αδελφών. Για ανθρώπους που έχουν χάσει αδερφό ή αδερφή.
Στην αρχή το διάβασα όπως διαβάζουμε συχνά τα email. Γρήγορα. Αναζητώντας την ουσία. Ύστερα στάθηκα σε μια σκέψη που είχε μέσα του το μήνυμα. Όταν μια οικογένεια χάνει ένα παιδί, όλοι σκέφτονται τους γονείς. Τη μητέρα. Τον πατέρα. Πώς είναι. Πώς στέκονται. Πώς συνεχίζουν.
Advertisment
Και πράγματι συνειδητοποίησα ότι σε τέτοιες περιπτώσεις σπάνια έχω σκεφτεί τον αδερφό ή την αδερφή.
Τι συμβαίνει στα αδέρφια;
Αναζήτησα λίγο τη διεθνή βιβλιογραφία. Ήθελα να δω αν αυτή η σκέψη είχε θέση και πέρα από τη δική μου αμηχανία. Στο Child Bereavement UK βρήκα μια φράση που μένει: “sibling grief to be overlooked”. Το πένθος των αδελφών παραβλέπεται, επειδή η προσοχή των γύρω στρέφεται σχεδόν αυτονόητα στους γονείς. Στο Dougy Center, έναν από τους πιο γνωστούς οργανισμούς για παιδιά και οικογένειες στο πένθος, βρήκα έναν τίτλο που έμοιαζε να τα λέει όλα: “How are your parents? (Πώς είναι οι γονείς σου;)”. Πόσες φορές έχουμε κάνει αυτή την ερώτηση με αληθινό ενδιαφέρον. Και πόσες φορές, την ίδια στιγμή, αφήσαμε έξω τον άνθρωπο που καθόταν δίπλα τους.
Advertisment
Ύστερα βρήκα και κάτι πιο ψυχρό, πιο ερευνητικό, ίσως γι’ αυτό πιο αποκαλυπτικό. Η Patricia Moyle Wright γράφει ότι η απώλεια αδελφού στην ενήλικη ζωή αποτελεί ένα ερευνητικό πεδίο που μόλις τα τελευταία χρόνια αρχίζει να αναγνωρίζεται περισσότερο. Σε μεγάλη δανική μελέτη με 31.842 ανθρώπους που έχασαν αδερφό ή αδερφή, οι ερευνητές κατέγραψαν αυξημένη χρήση ψυχολογικών υπηρεσιών και μεγαλύτερο κίνδυνο για ζητήματα ψυχικής υγείας. Το συμπέρασμά τους ήταν καθαρό: οι νέοι και μεσήλικες ενήλικες που χάνουν αδερφό ή αδερφή έχουν ιδιαίτερη ανάγκη ψυχολογικής υποστήριξης.
Διαβάζοντας αυτές τις πηγές, σκέφτηκα ότι ο αδερφός ή η αδερφή είναι ένας άνθρωπος που στέκεται λίγο πιο δίπλα, μέσα στο ίδιο σπίτι, μέσα στην ίδια ιστορία, μέσα στην ίδια απώλεια.
Ίσως απαντά στα τηλέφωνα. Ίσως ακούει τους μεγάλους να μιλούν χαμηλόφωνα. Βλέπει τη μητέρα του να αλλάζει πρόσωπο μέσα σε λίγες ώρες. Κοιτά τον πατέρα του και καταλαβαίνει κάτι για πρώτη φορά. Δέχεται αγκαλιές, λόγια, βλέμματα, ενώ όλα μοιάζουν να περνούν από πάνω του και να κατευθύνονται αλλού.
Υπάρχει μια παράξενη μοναξιά σε αυτό.
Ο αδερφός γνωρίζει πράγματα που κανείς άλλος ίσως δε γνωρίζει. Γνωρίζει τον ήχο του σπιτιού όταν ήταν παιδιά. Γνωρίζει τον τρόπο που έκλεινε μια πόρτα. Ένα πείραγμα στο τραπέζι. Μια παιδική αδικία που μεγάλωσε μαζί τους. Μια φωτογραφία που οι άλλοι βλέπουν ως αναμνηστικό και εκείνος ως ολόκληρη εποχή. Γνωρίζει το πρόσωπο που έφυγε πριν γίνει ρόλος, επάγγελμα, σύντροφος, γονιός, ενήλικας. Το γνώρισε στην αρχή του.
Συνήθως θυμόμαστε έναν άνθρωπο μέσα από τη ζωή που πρόλαβε να δημιουργήσει. Ο αδερφός του όμως τον γνώρισε νωρίτερα. Τον γνώρισε παιδί, μέσα στο σπίτι, πριν αποκτήσει ρόλους, εικόνα, άμυνες, τρόπο να παρουσιάζει τον εαυτό του στους άλλους. Αυτή η πρώτη εκδοχή μένει συχνά σε εκείνον. Η πιο ακατέργαστη. Η πιο οικογενειακή. Η πιο άβολη ίσως. Και όταν ο άλλος φεύγει, μένει μόνος με αυτή τη μνήμη.
Στις οικογένειες, ο πόνος μοιράζεται με άτακτο τρόπο. Κάποιος μιλά. Κάποιος οργανώνει. Κάποιος σιωπά. Κάποιος φροντίζει τους άλλους για να αποφύγει να κοιτάξει μέσα του. Ο αδερφός μπορεί να βρεθεί σε όλους αυτούς τους ρόλους μαζί. Να πενθεί και να στηρίζει. Να λυγίζει μέσα του και να κρατά απ’ έξω μια στοιχειώδη τάξη. Να έχει ανάγκη από φροντίδα και να γίνεται ο ίδιος φροντίδα.
Κανείς σχεδόν δεν το λέει αυτό καθαρά.
Ίσως επειδή ο αδερφός θεωρείται κάπως πιο ανθεκτικός. Ίσως επειδή όλοι πιστεύουν ότι οι γονείς προηγούνται. Ίσως επειδή οι σχέσεις αδελφών έχουν μέσα τους τόσες μικρές αντιφάσεις, ώστε δύσκολα χωρούν σε μια απλή φράση. Υπάρχει αγάπη. Υπάρχει θυμός. Υπάρχει ζήλια. Υπάρχει προστασία. Υπάρχουν παλιά παράπονα. Υπάρχουν στιγμές που έμειναν μισές. Και ύστερα υπάρχει μια απουσία που τα φέρνει όλα στο ίδιο δωμάτιο.
Το Πένθος Αδελφών https://penthosaderfon.gr/, η online κοινότητα που δημιούργησε η Τζίνα Ζόμπολα, ξεκινά από αυτό ακριβώς το σημείο. Από την ανάγκη να υπάρξει ένας τόπος για ανθρώπους που έχασαν αδερφό ή αδερφή. Ως αναγνώριση μιας εμπειρίας που συνήθως περνά μέσα από τις ρωγμές της οικογενειακής θλίψης.
Σε ένα σπίτι όπου όλοι ρωτούν για τους γονείς. Σε έναν καναπέ όπου κάθεται και ένας αδερφός. Σε μια κουζίνα όπου κάποιος πλένει ποτήρια, ενώ μέσα του έχει μόλις χαθεί ένας ολόκληρος κόσμος. Σε ένα τραπέζι όπου η θέση φαίνεται άδεια, ακόμη κι αν κάποιος κάθεται εκεί. Σε μια παλιά φωτογραφία όπου δύο παιδιά γελούν και το ένα πλέον υπάρχει μόνο μέσα στο βλέμμα του άλλου.
Ίσως εκεί βρίσκεται η αλήθεια αυτού του πένθους.
Ο αδερφός που μένει συνεχίζει με μια μνήμη που κανείς άλλος δεν κατανοεί με τον ίδιο τρόπο. Συνεχίζει με κοινές αρχές που έχασαν τον δεύτερο μάρτυρά τους. Συνεχίζει με φράσεις που κάποτε είχαν απάντηση και τώρα μένουν στον αέρα.
