Το προσωπικό μας matrix: Ο κώδικας που αναπαράγουμε κάθε μέρα

«Οι άνθρωποι ζουν μέσα σε μια πραγματικότητα που έχουν κατασκευάσει.» — Peter Berger

Υπάρχει μια υπόθεση που λέει ότι η καθημερινότητά μας διαμορφώνεται όχι μόνο από τις επιλογές μας, αλλά και από μοτίβα που επαναλαμβάνονται πριν ακόμη τα αναγνωρίσουμε. Σκέψεις, αντιδράσεις, επιθυμίες εμφανίζονται με μια αμεσότητα που δίνει την αίσθηση της προσωπικής προέλευσης. Στην πραγματικότητα, πολλές από αυτές έχουν ήδη υπάρξει σε άλλους, σε άλλες στιγμές, σε άλλα περιβάλλοντα.

Advertisment

Αν αυτό ισχύει, τότε η έννοια της επιλογής αφορά τόσο το τι αποφασίζουμε, όσο και το πλαίσιο που κάνει ορισμένες επιλογές να μοιάζουν φυσικές, αυτονόητες ή διαθέσιμες. Το πλαίσιο αυτό λειτουργεί σαν κώδικας που διαμορφώνεται μέσα από επανάληψη.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι σαφές: σε ποιο βαθμό αναπαράγουμε χωρίς επίγνωση;

Ο κώδικας που γίνεται προσωπικός

Κάθε άνθρωπος γεννιέται μέσα σε ένα ήδη διαμορφωμένο περιβάλλον. Γλώσσα, τρόποι σκέψης, κοινωνικές αντιλήψεις, πρότυπα επιτυχίας, αντιδράσεις απέναντι στον φόβο ή στην αποτυχία—όλα υπάρχουν πριν εμφανιστεί η πρώτη συνειδητή επιλογή.

Advertisment

Ένα παιδί ακούει επανειλημμένα φράσεις όπως «έτσι γίνεται», «αυτό είναι σωστό», «αυτό δεν είναι για εμάς». Στην αρχή πρόκειται για εξωτερικές φωνές. Με τον χρόνο, οι ίδιες διατυπώσεις εμφανίζονται εσωτερικά, χωρίς να γίνεται αντιληπτή η διαδρομή τους.

Αν κάποιος μεγαλώσει σε περιβάλλον όπου η αποτυχία συνδέεται με ντροπή, η αντίδραση απέναντι σε ένα λάθος αποκτά συγκεκριμένη μορφή. Δεν χρειάζεται κάθε φορά νέα αξιολόγηση. Το μοτίβο ενεργοποιείται άμεσα.

Το ίδιο συμβαίνει και σε πιο καθημερινά επίπεδα. Στον τρόπο που κάποιος μιλά σε μια συζήτηση, στον τρόπο που ερμηνεύει μια κριτική, στον τρόπο που αντιλαμβάνεται την αξία του. Η επανάληψη δημιουργεί σταθερότητα. Η σταθερότητα δημιουργεί οικειότητα. Και η οικειότητα μεταφράζεται στο «έτσι είμαι».

Η ψευδαίσθηση της επιλογής στην πράξη

Το προσωπικό matrix αποκαλύπτεται πιο εύκολα μέσα από καθημερινές καταστάσεις.

Ένας εργαζόμενος διστάζει να εκφράσει μια ιδέα σε μια συνάντηση. Η σκέψη που εμφανίζεται είναι άμεση: «δεν είναι αρκετά καλή». Αν την παρατηρήσει κανείς πιο προσεκτικά, διαπιστώνει ότι η ίδια διατύπωση έχει εμφανιστεί πολλές φορές στο παρελθόν, σε παρόμοιες συνθήκες.

Ένας καταναλωτής επιλέγει ένα προϊόν που έχει δει επανειλημμένα σε διαφημίσεις ή σε κοινωνικά δίκτυα. Η επιλογή βιώνεται ως προσωπική προτίμηση. Η οικειότητα που δημιουργήθηκε από την έκθεση ενισχύει την αίσθηση ότι πρόκειται για φυσική επιλογή.

Σε μια παρέα, κάποιος υιοθετεί συγκεκριμένο τρόπο ομιλίας, συγκεκριμένες εκφράσεις, ακόμη και συγκεκριμένες απόψεις. Η προσαρμογή γίνεται σταδιακά. Σε σύντομο χρονικό διάστημα, ο τρόπος αυτός φαίνεται «δικός του».

Σε κάθε μία από αυτές τις περιπτώσεις, η επιλογή παραμένει υπαρκτή. Εκείνο που έχει προηγηθεί είναι η διαμόρφωση του πεδίου μέσα στο οποίο η επιλογή κινείται.

Ο μηχανισμός της χειραγώγησης

Η έννοια της χειραγώγησης συνδέεται με εξωτερική επιβολή. Στην περίπτωση του προσωπικού matrix, λειτουργεί διαφορετικά. Η κατεύθυνση ενσωματώνεται μέσα στην εμπειρία και εμφανίζεται ως φυσική συνέχεια.

Ο Michel Foucault περιέγραψε πώς τα συστήματα εξουσίας λειτουργούν μέσα από τη διαμόρφωση κανόνων που γίνονται αποδεκτοί ως δεδομένοι. Η συμπεριφορά ρυθμίζεται χωρίς άμεση επιβολή, επειδή το πλαίσιο έχει ήδη οριστεί.

Σε ψυχολογικό επίπεδο, η θεωρία της κοινωνικής μάθησης του Albert Bandura δείχνει ότι οι άνθρωποι υιοθετούν μοτίβα συμπεριφοράς μέσα από την παρατήρηση και την επανάληψη. Η επιβράβευση ή η αποδοχή ενισχύει τη διαδικασία.

Η χειραγώγηση επομένως, δεν απαιτεί συνεχή παρέμβαση. Αρκεί η αρχική διαμόρφωση και η διαρκής επανάληψη. Από εκεί και πέρα, ο μηχανισμός λειτουργεί μόνος του.

Η κρυφή φυλακή της οικειότητας

Το προσωπικό matrix λειτουργεί σαν φυλακή που δεν αναγνωρίζεται ως τέτοια. Οι περιορισμοί εμφανίζονται ως φυσικοί, οι διαδρομές φαίνονται λογικές κι οι επιλογές μοιάζουν αυτονόητες.

Ένα άτομο μπορεί να αποφεύγει συγκεκριμένες ευκαιρίες επειδή «δεν του ταιριάζουν». Η φράση εκφράζει μια αίσθηση ταυτότητας, ενώ ταυτόχρονα κρύβει ένα σύνολο εμπειριών και επαναλήψεων που έχουν ορίσει τι θεωρείται εφικτό.

Η οικειότητα τότε λειτουργεί ως φίλτρο. Ό,τι ταιριάζει με τα υπάρχοντα μοτίβα γίνεται αποδεκτό. Ό,τι αποκλίνει απορρίπτεται ή αγνοείται.

Με αυτόν τον τρόπο, το σύστημα διατηρείται χωρίς να χρειάζεται να επιβληθεί. Η ίδια η εμπειρία αναλαμβάνει τον ρόλο της επιβεβαίωσης.

Η συμμετοχή, η ευθύνη κι η ρωγμή της επίγνωσης

Ο κώδικας αποκτά διάρκεια μέσα από τη χρήση του. Κάθε σκέψη που επαναλαμβάνεται, κάθε αντίδραση που εκτελείται, κάθε ερμηνεία που γίνεται αποδεκτή ως δεδομένη, ενισχύει το ίδιο μοτίβο.

Η συμμετοχή σε αυτή τη διαδικασία δεν εμφανίζεται ως συνειδητή επιλογή. Ενσωματώνεται στη ροή της καθημερινότητας. Εκεί βρίσκεται και το πιο απαιτητικό σημείο: ο κώδικας που περιορίζει συνεχίζεται μέσα από τη δική μας λειτουργία.

Η ευθύνη, σε αυτή την περίπτωση συνδέεται με την επίγνωση. Με την αναγνώριση ότι η επανάληψη δεν συμβαίνει απλώς. Εκτελείται.

Η αλλαγή ξεκινά από μια μικρή μετατόπιση. Από τη στιγμή που ένα μοτίβο γίνεται ορατό.

Όταν μια σκέψη επανέρχεται με την ίδια διατύπωση.
Όταν μια αντίδραση εμφανίζεται με την ίδια ένταση.
Όταν μια επιλογή μοιάζει ήδη γνωστή πριν ακόμη διαμορφωθεί.

Η παρατήρηση δημιουργεί απόσταση κι ενώ ο μηχανισμός συνεχίζει να λειτουργεί, παύει να είναι αόρατος. Σε αυτό το σημείο, η επιλογή αποκτά διαφορετικό περιεχόμενο. Το εύρος της αρχίζει να διευρύνεται.

Το προσωπικό matrix δεν αποτελεί ένα εξωτερικό σύστημα που επιβάλλεται. Αποτελεί ένα πλέγμα επαναλήψεων που έχει γίνει οικείο. Έναν κώδικα που διαμορφώνει σκέψεις, κατευθύνει επιθυμίες και οργανώνει αντιδράσεις.

Η ψευδαίσθηση, η χειραγώγηση και ο περιορισμός αποκτούν ισχύ μέσα από αυτή την οικειότητα. Ο κώδικας συνεχίζεται μέσα από τη χρήση του και η χρήση αυτή είναι καθημερινή.

Η κρίσιμη μετατόπιση ξεκινά από τη στιγμή που το οικείο γίνεται ορατό. Εκεί όπου η επανάληψη παύει να φαίνεται φυσική και αρχίζει να αποκαλύπτει τη δομή της.

Το ερώτημα που παραμένει αφορά τη θέση μας μέσα σε αυτή τη διαδικασία και πιο συγκεκριμένα, τον βαθμό στον οποίο συνεχίζουμε κάτι που ήδη μας καθορίζει.

«Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν θέλουν πραγματικά την αλήθεια. Θέλουν διαβεβαιώσεις ότι αυτό που πιστεύουν είναι αλήθεια.» — Friedrich Nietzsche

Βιβλιογραφικές αναφορές