Πολύς λόγος έχει γίνει για την αριστεία στο σχολείο –και κατ’ επέκταση για μια επιτυχημένη ζωή στο μέλλον. Κυρίως επαγγελματική. Ωστόσο, έρευνα που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό American Sociological Review, δείχνει ότι η καλή –ή κακή- απόδοση των παιδιών στο σχολείο συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την οικονομική κατάσταση της οικογένειας.
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από το Πανεπιστήμιο Carlos III της Μαδρίτης, με τη συμμετοχή του Κέντρου Κοινωνικών Επιστημών του Βερολίνου. Διαπιστώνει πως, όταν τα παιδιά αντιλαμβάνονται την οικονομική ανέχεια, αισθάνονται ανησυχία και άγχος. Και αυτό οδηγεί σε συναισθηματική και νοητική πίεση.
Τα αποτελέσματα της ευρωπαϊκής αυτής έρευνας είναι σημαντικά, διότι πλέον το 25% των παιδιών στην Ευρώπη είναι αντιμέτωπα με τη φτώχεια.
Γεφυρώνοντας το χάσμα
Η μελέτη έδειξε ότι οι μαθητές από προνομιούχες οικογένειες δείχνουν μεγαλύτερη γνωστική προσπάθεια στο σχολείο από εκείνους από μειονεκτούντα περιβάλλοντα. Ειδικά όταν δεν υπάρχει ανταμοιβή για την προσπάθεια. Αλλά το χάσμα μπορεί να γεφυρωθεί με κίνητρα. Μικρές ανταμοιβές για την καλή απόδοση, όπως η κοινωνική αναγνώριση, βοηθούν τα παιδιά από οικογένειες με λιγότερους πόρους να εργάζονται με ένα επίπεδο εμπλοκής παρόμοιο με αυτό των πιο προνομιούχων συνομηλίκων τους.
Παιδιά σε σχολείο
Το κίνητρο εξαρτάται από το κοινωνικό περιβάλλον, διότι «οι οικογενειακοί πόροι και το επίπεδο ασφάλειας που βιώνουν τα παιδιά στην καθημερινή τους ζωή παίζουν θεμελιώδη ρόλο». Αντίθετα, όταν κάποιος αναπτύσσεται με στέρηση, όπως έλλειψη οικονομικών πόρων ή γονικής προσοχής, «δυσκολεύεται να διατηρήσει τη συγκέντρωση σε μια εργασία».
Οι μελετητές είναι σαφής: «Τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας ή η νοημοσύνη δεν εξηγούν αυτές τις διαφορές».
Προηγούμενες έρευνες είχαν δείξει ότι το κοινωνικό υπόβαθρο επηρεάζει την ακαδημαϊκή επιτυχία. Τα παιδιά από προνομιούχα περιβάλλοντα έχουν πρόσβαση σε περισσότερα βιβλία, εκδρομές, πολιτιστικές επισκέψεις ή ιδιαίτερα μαθήματα. Όλα τα παραπάνω βοηθούν στη βελτίωση της επίδοσης στο σχολείο. Ωστόσο, το ζήτημα της προσπάθειας έρχεται πρώτη φορά στο επίκεντρο από κοινωνιολογική άποψη.
Αριστεία και αξιοκρατία
Η μελέτη δίνει μια νέα οπτική στις έννοιες «αξιοκρατία» και «αριστεία». Δεν ερμηνεύει την προσπάθεια ως κάτι καθαρά ατομικό, που εξαρτάται από τη δύναμη της θέλησης. Αντίθετα, επισημαίνει «τη βαθιά επιρροή του κοινωνικού πλαισίου ακόμη και σε κάτι φαινομενικά τόσο προσωπικό όσο η προσπάθεια». Και τονίζει «τους συστηματικούς παράγοντες που διαμορφώνουν την ατομική συμπεριφορά».
Οι ερευνητές λένε ότι η αφήγηση της αριστείας, σύμφωνα με την οποία το μόνο που χρειάζεται είναι η προσπάθεια, είναι απλοϊκή. Η μελέτη καταδεικνύει ότι ένας λόγος για τον οποίο τα λιγότερο προνομιούχα παιδιά δεν καταβάλλουν τόσο μεγάλη προσπάθεια στο σχολείο είναι η έλλειψη πόρων καθώς μεγαλώνουν. «Δεν είναι ότι είναι τεμπέληδες. Είναι δομικοί οι λόγοι που καθορίζουν τη δύναμη της θέλησής τους», σύμφωνα με τον Τζόνας Ραντλ, καθηγητή Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Carlos III.
Ο Ραντλ, επικεφαλής της έρευνας, εξηγεί ότι «η απλή αντίληψη της ανέχειάς τους» από τα παιδιά «επηρεάζει αρνητικά την ενεργοποίηση των εκτελεστικών λειτουργιών του εγκεφάλου, ακόμη και όταν οι υλικές συνθήκες παραμένουν σταθερές».
Και σημειώνει ότι «η αντιληπτή ανέχεια παράγει ανησυχία και άγχος, τα οποία, με τη σειρά τους, οδηγούν σε υπερβολικό στρες. Άρα σε αύξηση της κορτιζόλης που υπονομεύει την προσπάθεια».
Το κίνητρο μπορεί να βελτιώσει την απόδοση στο σχολείο
Η σημασία του περιβάλλοντος
Υπάρχουν και άλλοι λόγοι που εξηγούν γιατί κάποιοι μαθητές δεν αφιερώνουν προσπάθεια στο σχολείο.
Ένας από αυτούς είναι το στιλ της γονικής μέριμνας. Οι οικογένειες με υψηλότερη κοινωνικοοικονομική κατάσταση είναι πιο πιθανό να καλλιεργήσουν την αυτονομία και την ανεξαρτησία στα παιδιά τους. Άρα, λιγότερο φόβο για την κοινωνική συναναστροφή και το περιβάλλον στο σχολείο. Η μεγαλύτερη φτώχεια συνδέεται με μεγαλύτερες απειλές για την υγεία, την αυτοεκτίμηση και τη σωματική ασφάλεια.
Το πείραμα
Το πείραμα του Ραντλ και της ομάδας του περιελάμβανε 1.360 μαθητές πέμπτης τάξης από 35 σχολεία στη Μαδρίτη και το Βερολίνο. Τα παιδιά έπρεπε να λύσουν απλές γνωστικές ασκήσεις που είχαν σχεδιαστεί για να μετρήσουν τη συγκέντρωση, την προσοχή και τον αυτοέλεγχο. Συνολικά ελήφθησαν 10 σύνολα δεδομένων, καθένα από τα οποία περιείχε 13.600 παρατηρήσεις.
Αυτή και παρόμοιες εργασίες σχεδιάστηκαν και εκτελέστηκαν σε τρία σενάρια. Το πρώτο δεν περιελάμβανε ανταμοιβές. Στο δεύτερο οι μαθητές ανταμείφθηκαν με μικρά παιχνίδια για την ολοκλήρωση της εργασίας. Και στο τρίτο, εκτός από τα παιχνίδια, οι τρεις με την καλύτερη απόδοση έλαβαν κοινωνική αναγνώριση.
Αυτό που εξέτασαν ήταν οι κοινωνικοοικονομικές διαφορές προς την κατεύθυνση της προσπάθειας. Δηλαδή, ποιος αποφάσιζε να λύσει ή να μην λύσει μια άσκηση που απαιτεί προσπάθεια. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι, χωρίς κίνητρα, οι μαθητές επέλεξαν να εκτελέσουν την εργασία μόνο στο 45% των περιπτώσεων. Όταν υπήρχαν κίνητρα, το ποσοστό πλησίαζε το 100%. Και αυτό ήταν ανεξάρτητο από τις κοινωνικοοικονομικές διαφορές των οικογενειών των μαθητών.
Οι ερευνητές ανέλυσαν επίσης την ένταση της προσπάθειας. Είδαν ότι, χωρίς κίνητρα, τα παιδιά από πιο προνομιούχες οικογένειες έδειξαν ένταση προσπάθειας 34% μεγαλύτερη από αυτή των παιδιών από πιο μειονεκτικά κοινωνικοοικονομικά υπόβαθρα. Το ποσοστό αυτό θεωρείται κάτι τυπικό.
Η διαφορά όμως μειώθηκε σημαντικά όταν εισήχθησαν τα κίνητρα. Αυτή η διαφορά προσπάθειας του 34% μεταξύ των δύο ομάδων μειώθηκε στο 22% στην περίπτωση της ανταμοιβής μόνο με παιχνίδια. Και έπεσε στο 19% όταν υπήρχε κοινωνική αναγνώριση.
Σχολείο και κίνητρα
Οι ερευνητές προτείνουν την εφαρμογή αυτών των ευρημάτων στις εκπαιδευτικές πολιτικές, με βάση την υπόθεση ότι «τα κίνητρα στην τάξη μπορούν να μειώσουν τις κοινωνικοοικονομικές ανισότητες». Υποστηρίζουν ότι, εκτός από την ακαδημαϊκή επίδοση, στο σχολείο θα πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην αξιολόγηση. Και την επιβράβευση της ατομικής προόδου μέσα στην τάξη.
«Οι ανταμοιβές, η παιγνιώδης μάθηση και η κοινωνική αναγνώριση μπορούν να συμβάλουν στη μείωση των διαφορών στην προσπάθεια μεταξύ παιδιών από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις», υποστηρίζει ο Ραντλ. Ο επικεφαλής της έρευνας συνδέει την αριστεία στο σχολείο με το παιχνίδι.
«Τα κίνητρα, ακόμη και αν είναι συμβολικά, παρέχουν ώθηση. Ειδικά για εκείνα τα παιδιά που δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν ή που έχουν αναπτύξει αρνητική στάση απέναντι στο σχολείο». Προτείνει να χρησιμοποιηθεί αυτή η ιδέα στην καταπολέμηση της σχολικής διαρροής. Αυτό, λέει, επιτυγχάνεται δίνοντας βασικά συμβολικά κίνητρα σε μαθητές που δυσκολεύονται κατά τη διάρκεια των μαθημάτων ενισχυτικής διδασκαλίας.
